Ba mươi năm thổi kèn tiễn người ta đi, ông Sáu chưa bao giờ nghe một tràng vỗ tay, cho tới cái đêm ông thổi cho một gian lễ không có ai.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, nhà tang lễ của một bệnh viện tỉnh miền Tây và ông thợ kèn trong truyện đều do mình tưởng tượng. Truyện không có gì đáng sợ, mình kể với lòng tôn trọng những người làm nghề tiễn biệt và những gia đình đã đi qua những ngày buồn nhất.
Ông Sáu và cây kèn
Ông Sáu sáu mươi tám tuổi, thổi kèn trong một ban nhạc lễ ở thị xã miền Tây. Ban nhạc của ông hay được mời tới nhà tang lễ của bệnh viện tỉnh, nơi những gia đình ở xa không kịp đưa người thân về quê thì làm lễ ngay tại đây.
Ông học kèn từ năm mười lăm tuổi, theo ông chú. Cây kèn ông thổi là cây kèn của ông chú để lại, thân gỗ đã lên nước bóng, chỗ đặt môi mòn thành một vệt. Ông bảo kèn thổi đám vui phải vui, thổi đám buồn phải để người ta khóc được mà không thấy nặng lòng.
Ba mươi năm, ông thổi cho không biết bao nhiêu đám. Có đám đông nghịt người, có đám chỉ một bà vợ già và một đứa cháu. Đám nào ông cũng thổi như nhau. Ông bảo người nằm đó không phân biệt đông hay vắng, thì mình cũng không phân biệt.
Năm ấy phổi ông yếu. Bác sĩ khuyên ông nên nghỉ thổi kèn, giữ sức. Ông nhận lời, hẹn với ban nhạc thổi nốt tháng ấy rồi trao kèn cho thằng Tý, cậu học trò mười chín tuổi đã theo ông ba năm.
Những người không kịp nói lời cảm ơn
Một tối, ban nhạc làm xong một lễ lúc chín giờ. Mọi người về hết. Gia đình đã đưa người thân lên xe về quê. Ông Sáu ở lại cuối cùng, ngồi trên chiếc ghế nhựa ngoài hiên nhà tang lễ, lau cây kèn.
Ông nghĩ tới những đám ông đã thổi. Ông nhớ một cô giáo trẻ mà học trò tới đứng kín sân. Ông nhớ một ông già bán vé số không ai thân thích, chỉ có mấy người bán vé số cùng góp tiền làm lễ. Ông nhớ một người lính già, đồng đội ông ta tới, đứng nghiêm suốt cả bài kèn.
Ông chợt nghĩ, những người ông tiễn chưa ai được nghe ông thổi trọn một bài mà không có tiếng khóc chen vào. Họ đi trong tiếng kèn của ông, nhưng không ai kịp nói với ông một câu. Ông cũng chưa từng chờ ai nói.
Gian lễ phía sau lưng ông trống trơn, đèn còn bật, hoa cúc trắng chưa dọn, những dãy ghế xếp ngay hàng. Ông đứng dậy, đi vào, đứng trước dãy ghế, nâng kèn lên.
Bài kèn cho gian lễ trống
Ông thổi một bài ông thích nhất, bài mà ông chú dạy ông đầu tiên, một điệu buồn mà không bi, chậm rãi như con nước ròng ngoài sông. Không có trống, không có đàn, chỉ có tiếng kèn một mình vang trong gian phòng rộng.
Ông thổi bằng hết hơi của lá phổi yếu. Có đoạn ông phải dừng lại thở, rồi thổi tiếp. Ông nhắm mắt. Trong đầu ông hiện ra những gương mặt người nhà của những đám năm xưa, những bàn tay chắp lại, những đứa trẻ ngơ ngác đội khăn tang.
Bài kèn dứt. Tiếng kèn còn ngân trên trần nhà một chút rồi tắt. Gian phòng im phăng phắc. Ông Sáu mở mắt, cúi đầu chào dãy ghế trống như chào khán giả, theo thói quen của người thổi kèn.
Và từ những dãy ghế trống, có tiếng vỗ tay. Lúc đầu là vài tiếng lẻ tẻ, rụt rè, như người ta ngại. Rồi nhiều hơn. Rồi cả gian phòng vang lên một tràng vỗ tay dài, ấm, đều đặn, như tiếng mưa đầu mùa trên mái lá.
Những tiếng nói nhỏ
Ông Sáu đứng lặng. Ông không thấy ai. Những dãy ghế vẫn trống, hoa cúc vẫn trắng, đèn vẫn sáng. Nhưng tràng vỗ tay kéo dài rất lâu, và ông nghe trong đó có những tiếng nói nhỏ, như người ta thì thầm với nhau trong rạp hát.
Ông nghe một giọng phụ nữ trẻ nói kèn hay quá ông ơi. Một giọng già khàn đặc nói cảm ơn ông đã thổi cho tụi này. Một giọng nói chậm, rõ, như giọng người lính: chào ông, cảm ơn ông đã tiễn anh em về.
Ông không biết mình đã đứng đó bao lâu. Ông không sợ chút nào. Ông chỉ thấy nước mắt chảy dài, và lồng ngực, cái lồng ngực yếu ớt của ông, bỗng thấy nhẹ tênh, như vừa được ai trả lại cho một hơi thở.
Rồi tiếng vỗ tay thưa dần, tắt hẳn. Ông Sáu cúi đầu chào một lần nữa, thật sâu. Ông lau kèn, cất vào hộp, tắt đèn gian lễ, đi ra.
Trao kèn
Sáng hôm sau, ông Sáu gọi thằng Tý tới nhà. Ông không kể chuyện đêm qua. Ông chỉ đưa cho nó cây kèn của ông chú, bảo từ nay kèn này là của con. Thằng Tý luống cuống, bảo con chưa xứng.
Ông bảo xứng hay không là do con thổi cho ai. Ông dặn nó một điều mà ba mươi năm ông không nói với ai: đám nào cũng thổi cho hết lòng, vì người nằm đó nghe được, họ chỉ không kịp vỗ tay thôi. Mà biết đâu một ngày, họ sẽ vỗ.
Ông Sáu nghỉ thổi kèn. Phổi ông khá dần, bác sĩ bảo cứ giữ sức như vậy thì còn khoẻ lâu. Chiều chiều ông ra ngồi quán cà phê đầu hẻm, nghe radio, thỉnh thoảng gõ nhịp lên mặt bàn.
Thằng Tý giờ đã là người thổi kèn chính của ban nhạc. Nó kể với mọi người rằng nó có một thói quen kỳ lạ, học của thầy: sau mỗi lễ, khi mọi người về hết, nó luôn ở lại, thổi thêm một bài cho gian phòng trống. Có hôm, nó bảo, hình như nó nghe thấy một tiếng vỗ tay rất khẽ, và một tiếng ho khan quen thuộc từ ghế cuối.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc lễ trong tang lễ Nam Bộ có vai trò gì?
Nhạc lễ với kèn, trống, đàn giúp tạo không khí trang nghiêm, theo nhịp các nghi thức và giúp người ở lại bày tỏ nỗi thương nhớ. Đây là một phần của văn hoá tang lễ truyền thống ở nhiều vùng.
Vì sao người làm nghề tiễn biệt thường được kính trọng?
Họ có mặt trong những ngày khó khăn nhất của một gia đình, làm việc lặng lẽ và cần sự tận tâm, tế nhị. Nhiều gia đình nhớ ơn họ rất lâu sau đó.
Vì sao những gian phòng trống lại có tiếng vọng như tiếng người?
Phòng rộng ít đồ đạc làm âm thanh phản xạ nhiều lần, tiếng động nhỏ có thể nghe như tiếng thì thầm hay tiếng vỗ. Khi đang xúc động, ta càng dễ cảm nhận chúng như có người.
Vì sao âm nhạc giúp con người đối diện với mất mát?
Âm nhạc cho cảm xúc một lối thoát, giúp người ta khóc, nhớ và chia sẻ nỗi buồn cùng nhau. Nhiều nền văn hoá có âm nhạc riêng cho lễ tiễn biệt vì lý do đó.
Thổi kèn có ảnh hưởng tới sức khoẻ phổi không?
Nhạc cụ hơi đòi hỏi kiểm soát hơi thở tốt, nhưng người có bệnh hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ về việc tập luyện. Mỗi người có tình trạng khác nhau, nên cần được thăm khám cụ thể.
