Hơn hai nghìn năm trước, ở Ai Cập, người ta đã kể với nhau câu chuyện về một hoàng tử ham đọc sách tới mức dám bước xuống lăng mộ, ngồi đánh cờ với hồn ma để giành một cuốn sách.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyện Setne và Sách của Thoth, một trong những truyện ma cổ nhất thế giới còn được ghi chép lại, chép trên giấy cói Ai Cập. Đây là truyện cổ, có những đoạn văn bản gốc bị mất hoặc khó đọc, mình kể theo mạch chuyện chung mà giới nghiên cứu đã dựng lại.
Vị hoàng tử mê sách
Nhân vật chính là Setne Khamwas. Truyện cổ dựa trên một nhân vật có thật: hoàng tử Khaemwaset, con trai pharaoh Ramesses Đệ Nhị, từng làm thượng tế ở thành Memphis. Ông nổi tiếng vì yêu thích những công trình cổ, cho tu sửa và ghi tên lên nhiều lăng mộ của các vị vua đi trước.
Nhiều thế kỷ sau khi ông mất, người Ai Cập biến ông thành nhân vật trong truyện kể: một vị pháp sư uyên bác, đọc thông mọi văn tự cổ, và có một tật xấu là quá ham những cuốn sách bí mật.
Một ngày, Setne nghe nói có một cuốn sách do chính thần Thoth, vị thần của chữ viết và tri thức, viết ra. Ai đọc được trang thứ nhất sẽ hiểu được tiếng của chim muông, cá dưới nước và mọi loài trên mặt đất. Ai đọc được trang thứ hai sẽ thấy được những bí mật của trời đất.
Cuốn sách ấy, theo lời đồn, được chôn cùng một người tên Naneferkaptah trong lăng mộ ở khu nghĩa địa cổ gần Memphis. Setne không ngủ được. Ông dẫn theo người em, đi tìm lăng mộ ấy.
Ba hồn ma trong lăng
Setne mở được lăng. Bên trong không tối như ông tưởng. Cuốn sách tự phát ra ánh sáng, soi sáng cả gian mộ. Và trong ánh sáng ấy, ông thấy hồn ma của Naneferkaptah, cùng hồn ma người vợ của ông ta, nàng Ahwere, đang ngồi bên nhau.
Ahwere lên tiếng trước. Nàng không đuổi Setne đi. Nàng chỉ xin ông ngồi xuống nghe nàng kể chuyện, để ông hiểu cái giá của cuốn sách ấy trước khi quyết định.
Nàng kể: chồng nàng cũng từng là người mê sách như Setne. Ông nghe tin cuốn sách của Thoth nằm dưới đáy sông Nile, trong một chuỗi hộp lồng vào nhau, hộp sắt chứa hộp đồng, hộp đồng chứa hộp gỗ, cứ thế cho tới hộp vàng, xung quanh có rắn canh giữ. Ông đã vượt qua tất cả, lấy được sách, và đọc được cả hai trang.
Nhưng thần Thoth nổi giận vì sách của mình bị lấy cắp. Tai hoạ ập xuống gia đình họ trên dòng sông. Người thân của Naneferkaptah lần lượt mất, và cuối cùng chính ông cũng không qua khỏi. Ông được chôn ở đây cùng cuốn sách, còn những người thân của ông thì nằm ở một thành phố khác xa tận phía nam.
Ván cờ dưới lòng đất
Nghe xong, Setne vẫn không chịu từ bỏ. Ông muốn cuốn sách. Hồn ma Naneferkaptah bèn đưa ra một đề nghị: hai người sẽ chơi một ván cờ. Ai thắng thì cuốn sách thuộc về người ấy.
Đó là một loại cờ bàn mà người Ai Cập cổ rất ưa chơi. Hai bên ngồi đối diện trong lăng mộ, một người sống, một hồn ma. Setne thua ván thứ nhất. Hồn ma giơ bàn cờ lên gõ nhẹ vào đầu ông, và Setne bị lún xuống đất tới đầu gối.
Ván thứ hai, ông lại thua, và lún tới thắt lưng. Ván thứ ba, ông lún tới tận tai, chỉ còn cái đầu nhô lên khỏi nền mộ. Lúc ấy Setne hoảng thật sự. Ông gọi người em đang chờ ở cửa lăng chạy về đền mang tới những vật thiêng của thần Ptah.
Khi những vật thiêng được đặt lên người Setne, ông vùng lên được khỏi lòng đất. Trong lúc hỗn loạn, ông vồ lấy cuốn sách, chạy ra khỏi lăng. Ánh sáng đi theo cuốn sách, gian mộ phía sau tối sầm. Hồn ma Naneferkaptah chỉ nói với theo một câu, đại ý rằng ông sẽ phải mang nó trở lại.
Giấc mộng và cuốn sách trả về
Setne mang sách về. Nhưng từ đó ông như mất hồn. Ông gặp một người đàn bà đẹp tên Tabubu và say mê nàng tới mức đánh mất lý trí. Nàng đòi hỏi những điều ngày càng quá đáng, ông đều chiều, cho tới khi ông chẳng còn gì, kể cả phẩm giá của mình.
Rồi ông bừng tỉnh, thấy mình nằm giữa đường, trần trụi, xấu hổ. Tất cả chỉ là ảo ảnh. Những điều khủng khiếp ông tưởng đã xảy ra đều chưa từng xảy ra. Truyện ngầm cho thấy đó là hình phạt và lời cảnh cáo mà hồn ma gửi tới.
Setne hiểu ra. Ông mang cuốn sách trở lại lăng, đặt về chỗ cũ, cúi đầu xin lỗi. Hồn ma Naneferkaptah không trách nữa. Ông chỉ xin Setne một điều: hãy tìm và đưa thân xác người thân của ông về đây, để cả nhà được ở cùng nhau.
Setne giữ lời. Ông đi tận về phía nam, tìm được nơi chôn cất những người thân ấy, cho đưa về, đặt trong cùng lăng mộ với Naneferkaptah. Lăng được đóng lại. Từ đó, theo truyện kể, ba hồn ma được yên nghỉ bên nhau, cùng cuốn sách của thần Thoth tự sáng trong bóng tối.
Truyện ma cổ nhất còn được đọc
Truyện Setne được chép bằng chữ bình dân của Ai Cập trên giấy cói, có niên đại vào thời Ai Cập chịu ảnh hưởng của các vua gốc Hy Lạp, tức là đã hơn hai nghìn năm tuổi. Bản giấy cói này hiện được lưu giữ trong bảo tàng, phần đầu bị mất nên các nhà nghiên cứu phải dựng lại.
Điều đáng ngạc nhiên là truyện có đủ những thứ ta thấy trong truyện ma hiện đại: một nhân vật tò mò đi vào nơi không nên vào, một hồn ma kể lại quá khứ đau buồn, một lời cảnh báo bị bỏ qua, một chuỗi trừng phạt, và một cái kết khi linh hồn được yên nghỉ.
Nó cũng mang một bài học rất Ai Cập: tri thức là thiêng liêng, có những thứ con người không nên chiếm đoạt chỉ vì tò mò. Và người chết cần được chôn cất đúng nơi, đúng cách, bên những người mình thương.
Mình thích nhất hình ảnh cuối: một gian mộ dưới lòng đất sa mạc, ba hồn ma ngồi bên nhau, và giữa họ là cuốn sách tự phát sáng, soi một thứ ánh sáng dịu, không ai còn đến quấy rầy.
Câu hỏi thường gặp
Setne Khamwas có phải người có thật không?
Nhân vật dựa trên hoàng tử Khaemwaset có thật, con trai pharaoh Ramesses Đệ Nhị, nổi tiếng vì quan tâm tu sửa các công trình cổ. Còn những chuyện phép thuật và hồn ma trong truyện là hư cấu của người Ai Cập đời sau.
Thần Thoth là vị thần nào?
Thoth là vị thần của chữ viết, tri thức, mặt trăng và sự đo đếm trong tín ngưỡng Ai Cập cổ, thường được vẽ với đầu chim cò quăm. Người Ai Cập tin Thoth đã tạo ra chữ viết.
Người Ai Cập cổ chơi cờ gì?
Người Ai Cập cổ chơi nhiều loại cờ bàn, nổi tiếng nhất là một trò đi quân trên bàn ba hàng ô, gắn với cả giải trí lẫn quan niệm về cõi sau khi chết. Bàn cờ loại này đã được tìm thấy trong nhiều lăng mộ.
Vì sao người Ai Cập cổ coi trọng việc chôn cất như vậy?
Họ tin cuộc sống tiếp tục sau cái chết, và thân xác, lăng mộ, đồ tuỳ táng là những thứ cần thiết cho hành trình ấy. Một người không được chôn cất đúng cách bị xem là không được yên nghỉ.
Lời nguyền lăng mộ Ai Cập có thật không?
Những câu chuyện về lời nguyền lăng mộ chủ yếu do báo chí và tiểu thuyết thế kỷ hai mươi thổi phồng. Các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng cho thấy những người vào lăng mộ chết sớm hơn bình thường.
