Dưới lòng đất sâu mấy trăm thước, nơi chỉ có ánh nến và tiếng búa, những người thợ mỏ xứ Cornwall đôi khi dừng tay, nín thở, vì từ trong vách đá vọng ra một tiếng gõ không phải của ai trong tốp.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Knockers, những người tí hon trong mỏ thiếc theo truyền thuyết của thợ mỏ vùng Cornwall, mũi đất cực tây nam nước Anh. Phần tín ngưỡng của thợ mỏ là theo dân gian, còn câu chuyện hai chú cháu là truyện hư cấu mình dựng theo đúng tinh thần ấy.
Vùng đất của những đường hầm
Cornwall từng là một trong những vùng khai thác thiếc và đồng nổi tiếng nhất thế giới. Hàng nghìn năm nay người ta đào đất ở đây lấy quặng. Tới thế kỷ mười tám, mười chín, cả vùng chi chít những tháp máy bằng đá với ống khói cao, đứng trên các vách đá nhìn ra biển.
Thợ mỏ xuống hầm từ sáng sớm, làm việc dưới ánh nến gắn trên mũ, trong không khí ẩm, nóng, đầy bụi. Họ đục đá bằng tay, nổ mìn, chống hầm bằng gỗ. Mỗi ngày xuống hầm là một ngày không biết chắc mình có lên lại không.
Trong một nghề như thế, những tín ngưỡng nhỏ trở nên rất quan trọng. Và tín ngưỡng nổi tiếng nhất của thợ mỏ Cornwall là Knockers, những người tí hon sống trong lòng mỏ, mà người ta tin là có mặt ở mọi đường hầm.
Theo lời kể, Knockers cao chừng một gang tay tới nửa thước, đầu to, mặt nhăn nheo, tay chân gầy, mặc quần áo giống thợ mỏ thu nhỏ. Họ hiếm khi để người thấy, nhưng ai làm mỏ lâu năm cũng từng nghe tiếng họ.
Tiếng gõ nói điều gì
Cái tên Knockers có nghĩa là những kẻ gõ. Thợ mỏ nghe tiếng gõ đều đặn, lách cách, như ai cầm búa nhỏ đục đá ở bên kia vách, trong khi chỗ đó không có đường hầm nào.
Có hai cách hiểu về tiếng gõ ấy. Nhiều thợ mỏ tin rằng Knockers gõ ở nơi có mạch quặng giàu, nên theo tiếng gõ mà đào thì sẽ trúng. Một số khác tin rằng tiếng gõ dồn dập là lời báo trước: hầm sắp sập, mau chạy.
Vì vậy thợ mỏ đối xử với Knockers rất phải phép. Họ không huýt sáo trong hầm, vì tin rằng Knockers ghét tiếng huýt sáo. Họ không chửi thề, không nói lời xúc phạm. Và khi ăn trưa, họ luôn chừa lại một mẩu bánh.
Món ăn trưa của thợ mỏ Cornwall là bánh pasty, một loại bánh nướng hình bán nguyệt nhân thịt và rau củ, có một mép vỏ dày gấp lại. Người ta kể rằng thợ mỏ cầm bánh ở phần mép dày, ăn hết phần nhân rồi bỏ lại mép bánh cho Knockers, cũng là bỏ đi phần tay bẩn đã cầm.
Hai chú cháu ở tầng hầm thứ ba
Giờ mình kể một câu chuyện hư cấu. Có cậu thanh niên tên Jory, mười bảy tuổi, lần đầu theo chú xuống hầm. Chú cậu, ông Pascoe, đã làm mỏ hơn hai mươi năm, ít nói, tay chai sạn, nhưng có thói quen lạ là trước khi ăn luôn bẻ một mẩu bánh đặt lên gờ đá.
Jory thấy buồn cười. Cậu là dân mới, tin vào máy bơm và mìn, không tin chuyện người tí hon. Ngày thứ ba, cậu cố tình huýt sáo một điệu vui trong lúc đẩy xe quặng. Ông Pascoe quay lại nhìn cậu, không nói gì, chỉ lắc đầu.
Chiều hôm ấy, hai chú cháu cùng hai người thợ khác đào ở một nhánh hầm sâu. Đang làm, ông Pascoe bỗng giơ tay ra hiệu im lặng. Từ trong vách đá bên phải vọng ra tiếng gõ. Lúc đầu khe khẽ, rồi dồn dập, như có cả chục chiếc búa nhỏ cùng đập.
Ông Pascoe không nói một lời, chỉ hét lên hai chữ: ra ngay. Ông túm cổ áo Jory lôi đi. Cả bốn người chạy ngược đường hầm, nến chao đảo. Họ vừa ra tới chỗ hầm chính thì phía sau vang lên một tiếng ầm, bụi đá phụt ra như khói.
Mẩu bánh trên gờ đá
Nhánh hầm vừa đào đã sập kín. Chỗ bốn người ngồi ăn trưa giờ nằm dưới hàng tấn đá. Mọi người đứng im trong bụi, ho sặc sụa, không ai nói được gì.
Tối hôm ấy về nhà, Jory không ngủ được. Sáng hôm sau, khi xuống hầm, cậu là người đầu tiên bẻ một mẩu bánh, đặt cẩn thận lên gờ đá ở chỗ rẽ vào hầm. Ông Pascoe nhìn thấy, khẽ gật đầu.
Trưa hôm ấy, khi cậu quay lại chỗ gờ đá, mẩu bánh đã không còn. Có thể là chuột, mỏ nào cũng nhiều chuột. Có thể là ai đó trong tốp đã lấy. Jory không hỏi. Cậu chỉ biết từ đó mình không bao giờ huýt sáo dưới hầm nữa.
Câu chuyện của Jory là hư cấu, nhưng rất nhiều thợ mỏ Cornwall thật đã kể những câu chuyện tương tự, về một tiếng gõ đến đúng lúc, và họ tin đó là Knockers.
Tiếng gõ theo người đi khắp thế giới
Thế kỷ mười chín, khi mỏ ở Cornwall dần cạn, hàng nghìn thợ mỏ di cư sang châu Mỹ, châu Úc, Nam Phi để làm ở những mỏ mới. Họ mang theo tay nghề, món bánh pasty, và cả Knockers.
Ở các vùng mỏ châu Mỹ, Knockers được gọi bằng một cái tên thân mật hơn là Tommyknockers. Thợ mỏ ở đó cũng kể chuyện nghe tiếng gõ, cũng để lại mẩu bánh, cũng kiêng huýt sáo.
Về mặt khoa học, tiếng gõ trong mỏ có lời giải khá rõ. Đá dưới lòng đất chịu sức ép rất lớn, khi sắp có biến động nó phát ra tiếng nứt, tiếng răng rắc. Cột chống bằng gỗ khi chịu tải quá mức cũng kêu cót két trước khi gãy. Nước nhỏ giọt, đá rơi lách tách cũng tạo âm thanh có nhịp.
Nghĩa là tiếng gõ báo sập hầm có thể là thật, chỉ là tiếng của chính đá và gỗ. Những người thợ mỏ lâu năm đã học cách lắng nghe nó, và gọi người báo tin bằng một cái tên dễ thương. Có lẽ vì dưới lòng đất tối tăm, tin rằng có ai đó đang trông chừng mình cũng là một cách để dám xuống hầm mỗi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Knockers và Tommyknockers có phải là một không?
Gần như là một. Knockers là tên gọi gốc ở Cornwall nước Anh, còn Tommyknockers là tên được dùng phổ biến ở các vùng mỏ châu Mỹ, nơi thợ mỏ Cornwall di cư tới mang theo truyền thuyết.
Vì sao thợ mỏ kiêng huýt sáo dưới hầm?
Dân gian tin rằng Knockers không thích tiếng huýt sáo. Về thực tế, giữ yên lặng trong hầm giúp thợ mỏ nghe được tiếng nứt của đá hay tiếng gỗ chống kêu, những dấu hiệu sớm của nguy hiểm.
Bánh pasty liên quan gì tới truyền thuyết thợ mỏ?
Bánh pasty là món ăn trưa quen thuộc của thợ mỏ Cornwall, có mép vỏ dày để cầm. Dân gian kể họ bỏ lại phần mép cho Knockers, đồng thời cũng là bỏ phần bánh đã dính tay bẩn.
Đá trong lòng đất có thật sự phát ra tiếng trước khi sập không?
Có. Đá chịu áp lực lớn có thể phát ra tiếng nứt nhỏ và tiếng vỡ lách tách trước khi có biến động lớn. Ngày nay ngành mỏ dùng thiết bị đo những rung động và âm thanh này để cảnh báo sớm.
Vì sao người làm nghề nguy hiểm hay có nhiều tín ngưỡng?
Khi rủi ro cao mà không kiểm soát được hết, những nghi thức nhỏ giúp con người bớt lo âu và cảm thấy có chỗ dựa. Nhiều kiêng kỵ của nghề mỏ, nghề biển cũng gói ghém kinh nghiệm an toàn được truyền lại qua nhiều đời.
