Những đêm đông gió rít như tiếng tù và, các cụ ở nhiều vùng châu Âu bảo con cháu đóng chặt cửa, đừng thò đầu ra ngoài, vì đêm nay trên trời có một đoàn đi săn mà con mồi có thể chính là mình.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Cuộc săn hoang dã, truyền thuyết có ở khắp Bắc Âu, Trung Âu và quần đảo Anh. Đây là truyền thuyết với rất nhiều dị bản, mỗi vùng một người dẫn đầu khác nhau, mình kể những nét chung và hai câu chuyện được nhắc nhiều.
Tiếng tù và giữa cơn bão
Hãy hình dung một đêm giữa mùa đông. Tuyết phủ kín cánh đồng, gió từ phương bắc thổi tới từng cơn, đập vào cửa gỗ. Bỗng giữa tiếng gió có tiếng gì đó khác: tiếng chó sủa xa xa, tiếng vó ngựa, tiếng tù và lanh lảnh, rồi tiếng hò hét của những người đi săn.
Tất cả những âm thanh ấy vọng xuống từ trên trời. Ai liều nhìn lên sẽ thấy giữa đám mây vần vũ một đoàn kỵ sĩ phi qua, ngựa đen, chó săn mắt sáng, người cưỡi mặc áo choàng bay phần phật, có kẻ không đầu, có kẻ trong suốt như sương.
Đó là Cuộc săn hoang dã. Ở Đức người ta gọi là đoàn quân cuồng nộ, ở Na Uy có tên riêng, ở xứ Wales cũng có tên riêng, ở Anh có những người dẫn đầu riêng. Nhưng hình ảnh thì gần như giống nhau: đoàn đi săn ma lướt qua trời đêm, không ai biết họ săn gì.
Truyền thuyết thường đặt Cuộc săn hoang dã vào khoảng mười hai đêm quanh Giáng sinh, những đêm dài nhất, tối nhất trong năm, khi nhiều nơi tin rằng thế giới người và thế giới bên kia gần nhau.
Ai dẫn đầu đoàn săn
Mỗi vùng có một người dẫn đầu. Ở những nơi từng thờ các vị thần Bắc Âu, người dẫn đầu thường được gắn với vị thần Odin, hay Wodan theo tiếng Đức, vị thần một mắt cưỡi ngựa tám chân. Đây là cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu dân gian thế kỷ mười chín ủng hộ.
Ở những vùng khác, người dẫn đầu là một bà già có quyền lực trong truyện cổ Đức, hoặc một vị vua thời xa xưa, hoặc một người thợ săn bị nguyền rủa vì đã đi săn vào ngày lễ thánh. Ở xứ Wales, đoàn săn gắn với bầy chó của thế giới bên kia, những con chó trắng tai đỏ.
Những người đi theo đoàn săn cũng được kể khác nhau. Có bản nói họ là hồn những người chết chưa yên. Có bản nói họ là chiến binh đã ngã xuống. Có bản nói người sống nào bị đoàn săn cuốn theo sẽ phải đi cùng tới tận một nơi rất xa, rồi bị thả xuống ở đó.
Lời khuyên chung của dân gian khi gặp đoàn săn là nằm úp mặt xuống đất, không nhìn, không nói, chờ tới khi tiếng vó ngựa đi qua hẳn. Và tuyệt đối không được chế giễu.
Người nông dân đòi chia phần
Có một câu chuyện dân gian Đức hay được kể. Một người nông dân đêm ấy đi về muộn, nghe tiếng đoàn săn trên đầu. Thay vì nằm xuống, anh ta say rượu, ngửa cổ cười, hét lên chế giễu: này các ông săn được gì thì chia cho ta một phần với.
Đoàn săn đi qua. Không có gì xảy ra. Anh ta về nhà, cười thêm một trận nữa, rồi ngủ.
Sáng hôm sau, mở cửa ra, anh ta thấy treo trên cửa nhà mình một khúc đùi ngựa khô đét, nặng trịch. Đó là phần chia của đoàn săn. Anh ta gỡ xuống vứt đi thật xa, sáng hôm sau nó lại treo ở đó. Ném xuống sông, sáng hôm sau nó lại về. Đốt không cháy, chôn không xong.
Có bản kể anh ta phải chờ tới mùa đông năm sau, đứng đúng chỗ cũ, khi đoàn săn đi qua thì lễ phép xin trả lại phần quà. Khúc đùi biến mất. Từ đó anh ta không bao giờ cười đùa với bầu trời đêm nữa.
Vua Herla không bao giờ xuống ngựa
Ở nước Anh có một câu chuyện cổ được một nhà văn thế kỷ mười hai ghi lại, kể về vua Herla của người Briton thời xa xưa. Một hôm, một vị vua người lùn tới gặp Herla, mời Herla dự đám cưới của mình dưới lòng núi. Herla nhận lời.
Tiệc cưới trong lòng núi sáng rực, kéo dài ba ngày. Khi Herla và tuỳ tùng ra về, vua người lùn tặng một con chó săn nhỏ, dặn Herla bế nó trên ngựa, và không ai trong đoàn được xuống ngựa cho tới khi con chó tự nhảy xuống đất.
Ra khỏi núi, Herla gặp một người chăn cừu. Hỏi thăm tin về hoàng hậu của mình thì người chăn cừu ngơ ngác, nói tiếng họ nghe khó hiểu, và bảo cái tên ấy là vị vua trong chuyện cổ từ hai trăm năm trước. Ba ngày trong núi hoá ra là hai thế kỷ ngoài đời.
Vài người trong đoàn vội nhảy xuống ngựa, chân vừa chạm đất thì tan thành bụi. Herla nhớ lời dặn, không xuống. Con chó nhỏ vẫn nằm yên trong lòng ông, không bao giờ nhảy xuống. Và thế là vua Herla cùng đoàn tuỳ tùng cứ phi mãi, phi mãi, thành một trong những Cuộc săn hoang dã của nước Anh.
Gió đông và những nỗi sợ cổ xưa
Nhìn từ góc độ tự nhiên, rất dễ hiểu vì sao người xưa nghĩ ra Cuộc săn hoang dã. Bão mùa đông ở châu Âu mang theo tiếng gió hú, tiếng cành cây gãy, tiếng mái nhà rung. Những đàn ngỗng trời di cư bay qua đêm tối kêu inh ỏi, nghe y như bầy chó săn trên trời.
Mùa đông cũng là mùa thiếu ăn, ốm đau, nhiều người già ra đi. Một đoàn săn trên trời cuốn người đi là cách hình dung cái chết và mất mát trong những tháng tối tăm nhất năm.
Truyền thuyết này đã đi vào thơ ca, hội hoạ, âm nhạc châu Âu, và còn sống trong văn hoá đại chúng ngày nay. Nhiều người lớn tuổi ở vùng nông thôn vẫn nhớ lời ông bà dặn: đêm bão đừng ra đường.
Mình thích nhất hình ảnh vua Herla: một ông vua ôm con chó nhỏ trong lòng, phi qua những đêm đông của hàng trăm năm, không về được nhà, không dám xuống ngựa, chờ một con chó không bao giờ nhảy xuống. Nghe vừa sợ, vừa thương.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc săn hoang dã xuất hiện ở những nước nào?
Truyền thuyết có mặt ở nhiều vùng Bắc Âu, Trung Âu và quần đảo Anh, như Đức, các nước bán đảo Scandinavia, Anh, xứ Wales, Pháp. Mỗi nơi có tên gọi và người dẫn đầu riêng.
Odin có liên quan gì tới Cuộc săn hoang dã?
Nhiều nhà nghiên cứu dân gian, nhất là từ thế kỷ mười chín, cho rằng ở các vùng gốc Bắc Âu và Đức, người dẫn đầu đoàn săn gắn với vị thần Odin hay Wodan. Đây là một cách giải thích phổ biến, nhưng dân gian từng vùng có nhiều phiên bản khác.
Chuyện vua Herla được ghi lại ở đâu?
Câu chuyện vua Herla được một nhà văn người Anh thế kỷ mười hai ghi lại trong một tập văn chép những chuyện kể và giai thoại thời đó. Mô típ thời gian trong cõi khác trôi chậm hơn ngoài đời cũng có trong nhiều truyện cổ khác, như chuyện Từ Thức của Việt Nam.
Tiếng gì trên trời đêm có thể bị nghe nhầm thành đoàn săn?
Gió bão rít qua rừng và mái nhà, tiếng kêu của những đàn ngỗng trời hay chim di cư bay đêm là những ứng viên hay được nhắc. Tiếng ngỗng trời từ xa nghe rất giống tiếng chó sủa.
Vì sao nhiều nền văn hoá tin đêm đông là lúc thế giới bên kia gần nhất?
Mùa đông có những đêm dài nhất năm, thiên nhiên như ngủ đông, nhiều người mất vì lạnh và bệnh. Cảm giác bóng tối và cái chết đến gần khiến người xưa đặt những lễ hội và truyền thuyết về linh hồn vào thời điểm này.
