Ở những vùng rừng ngập mặn ven sông của Tây Phi, khi con nước rút và rễ cây trồi lên như những cánh tay, các bà các mẹ thường dặn trẻ con một câu: đừng vào sâu trong đầm, ở đó có thứ mà ai nhìn thấy sẽ không còn khoẻ mạnh như trước.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Ninki Nanka, sinh vật giống rồng trong truyền thuyết dân gian vùng Tây Phi, nhất là quanh vùng sông nước Gambia và Senegal. Đây là truyền thuyết, mình kể với lòng tôn trọng nền văn hoá đã sinh ra nó, cùng một câu chuyện hư cấu nhỏ về hai bà cháu.
Con vật không ai muốn nhìn thấy
Ninki Nanka được tả mỗi người một kiểu, nhưng các nét chung khá giống nhau. Nó dài, thân to như thân cây, có vảy lấp lánh phản chiếu ánh nắng, cổ dài, đầu có mào hoặc sừng, và sống trong những đầm lầy sâu, rừng ngập mặn, nơi người ít lui tới.
Điều đặc biệt của Ninki Nanka không phải là nó ăn thịt người hay tấn công làng mạc. Điều đáng sợ là chỉ cần nhìn thấy nó, người ta sẽ lâm bệnh. Có bản kể người thấy nó sẽ sốt mê man, có bản kể sẽ suy yếu dần, có bản kể còn nặng hơn.
Vì vậy trong truyền thuyết, không ai muốn thấy Ninki Nanka. Người ta không đi săn nó, không tìm nó, chỉ tránh nó. Những ai kể là đã thấy thường kể bằng giọng nhỏ, và kể về một ánh lấp lánh giữa rễ đước, một cái đầu nhô lên khỏi mặt nước rồi chìm xuống.
Truyền thuyết này sống trong những câu chuyện bên bếp lửa, trong lời dặn của ông bà, và được kể khác nhau ở từng làng dọc theo những con sông lớn.
Lời dặn của những người đi đầm
Vùng sông nước Tây Phi có những cánh rừng ngập mặn rộng lớn, đời sống của nhiều làng gắn với chúng. Người ta đánh cá, chèo thuyền độc mộc đi lại, và ở nhiều nơi, phụ nữ lội vào rừng ngập mặn lúc nước ròng để gỡ hàu bám trên rễ cây.
Rừng ngập mặn đẹp nhưng không hiền. Bùn lún sâu tới đầu gối, rễ cây chằng chịt dễ vấp ngã, nước lên nhanh khi thuỷ triều đổi, muỗi nhiều, và có những loài vật nguy hiểm thật như cá sấu hay những con kỳ đà lớn.
Trong bối cảnh ấy, Ninki Nanka giống như một lời dặn được khoác hình hài. Trẻ con nghe chuyện rồng đầm lầy thì không dám lén vào sâu trong rừng đước một mình. Người lớn đi đầm thì đi theo nhóm, về trước khi nước lên.
Các nhà nghiên cứu văn hoá thấy những truyền thuyết kiểu này ở rất nhiều nơi trên thế giới. Nơi nào có đầm lầy, có sông sâu, nơi ấy có một sinh vật được kể là đang chờ bên dưới.
Hai bà cháu đi lấy hàu
Giờ mình kể một câu chuyện hư cấu. Có cô bé tên Awa, mười lăm tuổi, lớn lên ở thành phố, mùa hè về quê thăm bà ngoại ở một làng ven sông. Bà là người lấy hàu giỏi nhất làng, sáng nào nước ròng cũng chèo thuyền ra rừng ngập mặn.
Awa xin theo. Bà cho đi, nhưng dặn ba điều: đi sau lưng bà, không rời thuyền khi bà chưa bảo, và nếu thấy thứ gì lấp lánh giữa rễ cây thì đừng nhìn lâu, quay mặt đi ngay. Awa hỏi vì sao. Bà chỉ cười, nói về rồi kể.
Buổi sáng trong rừng ngập mặn đẹp lạ. Nắng xuyên qua tán đước thành những vệt sáng trên mặt nước, chim bói cá lao xuống rồi vút lên, tiếng nước vỗ lách tách vào rễ cây. Bà cháu gỡ hàu, bỏ vào giỏ, nói chuyện khe khẽ.
Rồi Awa thấy. Ở sâu trong đám rễ, cách thuyền một quãng, có một vệt lấp lánh như những mảnh gương nhỏ, dài, uốn lượn, đang từ từ di chuyển. Cô nín thở. Vệt lấp lánh dừng lại, một cái đầu nhô lên khỏi mặt nước, nhìn về phía cô.
Câu chuyện bên bếp lửa
Awa nhớ lời bà, quay mặt đi ngay, tim đập thình thịch. Bà ngoại thấy cháu tái mặt, không hỏi gì, lặng lẽ chèo thuyền về. Suốt đường về hai bà cháu không nói một câu.
Tối hôm ấy, bên bếp lửa, bà kể cho Awa nghe về Ninki Nanka, như ngày xưa mẹ bà đã kể cho bà. Rồi bà hỏi cháu thấy gì. Awa tả lại vệt lấp lánh và cái đầu nhô lên. Bà gật gù, nói chắc là con kỳ đà lớn, ở rừng ngập mặn có những con dài hơn cả người, vảy ướt dưới nắng thì lấp lánh như thế.
Awa thở phào. Nhưng bà nói thêm: con kỳ đà thì không làm cháu ốm, nhưng nếu cháu tò mò lội vào sâu để nhìn cho rõ, thì bùn sẽ giữ chân cháu, nước sẽ lên, và cháu sẽ ốm thật. Ninki Nanka là thế đấy, nó ở trong cái tò mò của mình.
Mùa hè ấy Awa theo bà ra rừng ngập mặn mỗi sáng, không lần nào rời thuyền khi chưa được bảo. Năm sau về thành phố, cô kể chuyện Ninki Nanka cho bạn bè, và lần nào kể cũng kết bằng câu của bà.
Một truyền thuyết còn sống
Ninki Nanka là một truyền thuyết còn sống, vẫn được kể ở nhiều làng ven sông Tây Phi. Đã từng có những người ngoài tò mò tới tìm hiểu, thậm chí đi tìm sinh vật này, nhưng tất nhiên không tìm được bằng chứng nào.
Các lời giải hay được nhắc là những loài vật có thật của vùng: cá sấu, kỳ đà lớn, những con trăn dài. Thấy thoáng qua trong bóng rễ đước, với ánh nắng lấp loá trên mặt nước, người ta dễ ghép chúng thành một sinh vật lớn hơn, lạ hơn.
Chi tiết nhìn thấy thì lâm bệnh cũng có lý của nó. Rừng ngập mặn và đầm lầy nhiệt đới là nơi có nhiều muỗi và nguồn nước bẩn, người lội vào đó lâu có thể mắc bệnh thật. Người xưa không biết tới vi trùng, nên dễ gắn cơn sốt với thứ mình vừa thấy trong đầm.
Mình thích cách người bà trong câu chuyện của mình nói: Ninki Nanka ở trong cái tò mò của mình. Có lẽ mọi con rồng đầm lầy trên đời đều sống ở đó, giữa chỗ mặt nước lấp lánh và ý muốn lội vào xem cho rõ.
Câu hỏi thường gặp
Ninki Nanka xuất phát từ đâu?
Ninki Nanka là sinh vật trong truyền thuyết dân gian vùng Tây Phi, được kể nhiều ở vùng sông nước Gambia, Senegal và các vùng lân cận. Mỗi làng có thể kể hình dạng và tính nết của nó khác nhau.
Vì sao truyền thuyết nói nhìn thấy Ninki Nanka sẽ bị ốm?
Đây là đặc điểm riêng của truyền thuyết này. Một cách giải thích là người lội vào đầm lầy nhiệt đới dễ mắc bệnh do muỗi và nước bẩn, nên dân gian gắn cơn ốm với sinh vật được tin là sống ở đó.
Những loài vật nào có thể bị nhầm thành rồng đầm lầy?
Cá sấu, kỳ đà lớn và trăn là những ứng viên hay được nhắc. Thân dài, vảy lấp lánh khi ướt và cách chúng nhô đầu khỏi mặt nước rất dễ khiến người ta tưởng tượng ra một sinh vật lớn hơn.
Rừng ngập mặn có vai trò gì với đời sống ven sông?
Rừng ngập mặn là nơi cá, tôm, hàu sinh sản, giữ đất ven bờ và che chắn sóng gió. Nhiều cộng đồng ven sông ở Tây Phi và cả Việt Nam sống dựa vào nguồn lợi từ những cánh rừng này.
Vì sao nhiều nền văn hoá có truyện quái vật để dặn trẻ tránh xa nước?
Đuối nước là mối nguy lớn với trẻ nhỏ ở mọi vùng sông nước. Một câu chuyện đáng sợ dễ nhớ và có sức răn hơn lời dặn khô khan, nên được người lớn khắp nơi dùng để giữ trẻ tránh xa chỗ nguy hiểm.
