Ở những thác nước giữa rừng thông Thụy Điển, người ta kể rằng có những đêm tiếng nước đổ bỗng hoá thành tiếng vĩ cầm, hay tới mức ai nghe cũng muốn bước lại gần, rồi gần hơn nữa, cho tới khi chân chạm vào nước.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Näcken, linh vật sông suối trong truyền thuyết Thụy Điển, ở Na Uy có những biến thể gần giống. Đây là truyền thuyết dân gian, câu chuyện chàng nhạc công trẻ ở giữa tập là truyện hư cấu mình dựng theo đúng mô típ học đàn trong dân gian.
Người nhạc công dưới nước
Näcken trong dân gian Thụy Điển là linh vật sống trong sông, hồ, suối và đặc biệt là ở thác nước. Nó biết biến hình. Có khi nó hiện thành một con ngựa trắng đẹp đứng bên bờ, có khi thành một khúc gỗ trôi, có khi thành một chàng trai trẻ trần trụi ngồi trên tảng đá giữa dòng.
Hình ảnh nổi tiếng nhất của Näcken là chàng trai ngồi bên thác nước, kéo vĩ cầm. Tiếng đàn của nó hay tới mức không gì sánh được. Dân gian kể khi Näcken chơi đàn, cây rừng lắc lư theo, nước thác như ngừng chảy để nghe, và người nghe không thể không nhảy múa.
Chính tiếng đàn ấy là cái bẫy. Nhiều câu chuyện kể người nghe bị cuốn theo tiếng nhạc, đi về phía nước, cứ thế bước xuống mà không biết. Vì vậy Näcken vừa được ngưỡng mộ vừa bị sợ hãi.
Ở Na Uy có những linh vật tương tự. Có một nhân vật sống dưới thác nước, chuyên chơi đàn và dạy đàn, cũng nổi tiếng không kém. Cả vùng Bắc Âu gắn âm nhạc với nước chảy, như thể tiếng thác chính là bản nhạc đầu tiên.
Đêm thứ năm bên thác nước
Dân gian Bắc Âu có một mô típ đặc biệt: Näcken có thể dạy người chơi đàn. Ai muốn thành nhạc công giỏi nhất vùng thì phải tới thác nước vào một đêm nhất định, thường được kể là tối thứ năm, mang theo lễ vật, và ngồi chờ.
Lễ vật mỗi vùng kể một khác. Có nơi là một con dê béo, có nơi là một bình rượu mạnh, có nơi là thuốc lá gói trong vải. Điều quan trọng là lễ vật phải đầy đặn. Truyện kể rằng nếu lễ vật gầy gò, keo kiệt, Näcken chỉ dạy cho cách lên dây đàn, còn chơi thì không.
Nếu lễ vật hậu hĩnh, Näcken sẽ hiện ra, cầm lấy tay phải của người học, đưa cây vĩ kéo đi kéo lại, cho tới khi người ấy chơi được như chính nó. Từ đó người ấy trở thành nhạc công mà cả vùng muốn mời tới đám cưới.
Nhưng có cái giá. Có bản kể người học đàn từ Näcken không bao giờ dừng tay được khi đã bắt đầu, hoặc chơi tới mức người nghe nhảy mãi không thôi. Tài năng có được từ nước, theo truyền thuyết, luôn mang theo một chút gì đó không hoàn toàn thuộc về con người.
Chàng nhạc công nghèo
Giờ mình kể truyện hư cấu. Có chàng trai tên Erik, con nhà nghèo ở một làng ven rừng, mê vĩ cầm từ nhỏ. Anh có một cây đàn cũ của ông nội để lại, tập mãi mà vẫn chỉ chơi được vài bài đơn giản, tiếng đàn rè rè, bị người làng cười.
Anh nghe kể chuyện Näcken dạy đàn bên thác nước đầu nguồn. Nhà không có dê, cũng chẳng có rượu. Anh dành dụm cả mùa, mua được một ổ bánh mì đen, một miếng thịt muối và một bình rượu nhỏ, gói cẩn thận trong chiếc khăn của mẹ.
Tối thứ năm, Erik đi lên thác nước. Trăng lên, thác trắng xoá dưới ánh bạc, tiếng nước đổ ầm ầm. Anh đặt lễ vật lên tảng đá phẳng, ngồi xuống, ôm cây đàn, chờ. Gần nửa đêm, tiếng thác bỗng đổi khác. Trong tiếng nước có một giai điệu, mỏng như sợi chỉ, rồi rõ dần.
Một chàng trai tóc dài ướt sũng ngồi trên tảng đá giữa dòng, kéo đàn. Đôi mắt nó màu nước sông. Nó nhìn lễ vật, nhìn Erik, rồi nói: lễ vật của ngươi nhỏ quá. Erik cúi đầu, nói thật rằng đó là tất cả những gì nhà mình có.
Bài học bên thác
Näcken nhìn anh rất lâu. Rồi nó cười, một tiếng cười nghe như nước chảy qua sỏi. Nó nói: người ta mang dê béo tới để mua tài năng, còn ngươi mang cả nhà ngươi tới. Lại đây.
Nó cầm lấy bàn tay phải của Erik. Bàn tay nó lạnh như nước suối tháng ba. Nó kéo cây vĩ trong tay anh đi một đường dài, rồi một đường nữa. Erik cảm thấy âm nhạc chảy từ những ngón tay lạnh ấy vào tay mình, như nước tràn vào ruộng khô.
Gần sáng, Näcken buông tay anh ra, trượt xuống nước và biến mất. Chỉ còn tiếng thác. Erik ngồi một mình trên tảng đá, đưa đàn lên vai, kéo thử. Tiếng đàn vang lên trong veo, buồn, đẹp, đến mức chính anh cũng phải nín thở.
Erik về làng, trở thành nhạc công giỏi nhất vùng. Nhưng anh giữ một thói quen lạ: mỗi khi chơi xong một đám cưới, anh luôn dừng lại ở bản cuối, không bao giờ chơi thêm dù người ta van nài. Và mỗi tối thứ năm, anh lại lên thác nước, đặt một ổ bánh mì nhỏ lên tảng đá phẳng.
Âm nhạc và nỗi sợ nước
Truyền thuyết Näcken đã truyền cảm hứng cho nhiều nghệ sĩ Bắc Âu. Một trong những bức tranh nổi tiếng nhất của hội hoạ Thụy Điển vẽ chàng Näcken trần trụi ngồi bên thác nước kéo vĩ cầm, của hoạ sĩ Ernst Josephson.
Ở các nước Bắc Âu, vĩ cầm dân gian có vị trí rất đặc biệt, gắn với đám cưới, lễ hội, những đêm mùa hè dài. Người chơi đàn giỏi được kính nể, đôi khi có chút e dè, như thể tài năng ấy không hoàn toàn của người thường. Truyền thuyết học đàn từ Näcken có lẽ sinh ra từ cảm giác ấy.
Phần đáng sợ của Näcken, dụ người xuống nước, thì gắn với một nỗi sợ thật. Sông suối Bắc Âu lạnh buốt, chảy xiết vào mùa tuyết tan. Những câu chuyện về tiếng nhạc dưới nước giữ trẻ con và người say rượu tránh xa mép thác.
Mình thích cái kết của câu chuyện Erik: một nhạc công giỏi nhất vùng, mỗi tối thứ năm vẫn đi lên thác, không phải để xin thêm tài, mà để trả ơn cho bàn tay lạnh như nước đã dạy anh chơi đàn.
Câu hỏi thường gặp
Näcken và nàng tiên cá có giống nhau không?
Cả hai đều là linh vật nước, nhưng Näcken thường là nam, biết biến hình và nổi tiếng nhờ tiếng vĩ cầm. Nhiều nền văn hoá có linh vật nước dùng âm nhạc hoặc tiếng hát để dụ người, như các nàng tiên chim trong thần thoại Hy Lạp.
Vì sao truyền thuyết nói Näcken chỉ dạy đàn khi có lễ vật hậu hĩnh?
Chi tiết này thể hiện ý tài năng phải đánh đổi bằng công sức và sự hy sinh. Nó cũng là một kiểu truyện vui về người keo kiệt chỉ học được mỗi cách lên dây đàn.
Bức tranh Näcken nổi tiếng là của ai?
Bức tranh vẽ Näcken ngồi bên thác nước kéo vĩ cầm của hoạ sĩ Thụy Điển Ernst Josephson là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất về truyền thuyết này.
Tiếng thác nước có thể nghe giống tiếng nhạc không?
Có. Tiếng nước đổ là âm thanh gồm rất nhiều tần số trộn lẫn, não người có xu hướng tìm ra quy luật trong đó và đôi khi nghe thấy giai điệu hoặc tiếng người. Hiện tượng này khá phổ biến khi nghe tiếng ồn đều kéo dài.
Vì sao nhiều nền văn hoá cho rằng nhạc công giỏi có liên hệ với thế giới khác?
Âm nhạc có sức làm người ta xúc động, nhảy múa, quên mình, nên tài năng âm nhạc xuất chúng dễ bị xem như món quà từ bên ngoài. Nhiều truyền thuyết ở châu Âu và châu Mỹ kể về nhạc công đổi lấy tài năng từ một thế lực bí ẩn.
