Ở một khúc sông hẹp nhất của dòng Rhine, có một vách đá cao mà những người lái thuyền xưa luôn cúi đầu khi đi ngang, không phải để chào, mà để khỏi nhìn lên.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Lorelei, thiếu nữ hát trên vách đá bên sông Rhine của nước Đức. Đây là truyền thuyết, và có một điều ít người biết: câu chuyện nổi tiếng nhất về nàng không thật sự cổ như ta tưởng, mà được các nhà thơ Đức dựng lên khoảng hơn hai trăm năm trước.
Khúc sông nguy hiểm nhất
Sông Rhine là một trong những dòng sông lớn nhất châu Âu, chảy qua nhiều nước. Đoạn chảy qua miền tây nước Đức nổi tiếng đẹp, hai bên là đồi nho, lâu đài trên vách núi, những thị trấn nhỏ mái ngói.
Ở một khúc trong đoạn ấy, dòng sông bị ép giữa hai vách núi, hẹp lại và uốn gấp. Bên bờ phải có một vách đá dựng đứng, cao hơn một trăm ba mươi thước, tên là Lorelei. Dưới chân vách, nước chảy xiết, có đá ngầm, có xoáy nước.
Thời thuyền buồm và thuyền kéo, khúc sông này là nỗi sợ của dân sông nước. Nhiều thuyền gặp nạn ở đây. Người ta còn kể rằng vách đá có tiếng vọng lạ, nói một câu dưới thuyền thì vọng lại rì rầm như ai đó thì thầm trên đá.
Cái tên Lorelei, theo nhiều nhà nghiên cứu, ghép từ hai chữ cổ trong tiếng địa phương: một chữ chỉ đá, và một chữ được hiểu là thì thầm hoặc rình rập. Tảng đá thì thầm, tảng đá rình rập, tên nào cũng hợp với khúc sông ấy.
Thiếu nữ trên vách đá
Truyền thuyết kể rằng vào những buổi chiều, khi mặt trời xuống thấp nhuộm vàng dòng sông, có một thiếu nữ ngồi trên đỉnh vách Lorelei. Nàng mặc áo trắng, mái tóc vàng óng dài tới lưng, tay cầm chiếc lược vàng chải tóc.
Vừa chải, nàng vừa hát. Tiếng hát không lớn, nhưng vang khắp mặt sông, ngọt, buồn, lạ lùng, như kéo người nghe ra khỏi chính mình. Người lái thuyền đi qua ngẩng lên nhìn, và không rời mắt được nữa.
Anh ta quên mất mình đang ở khúc sông nào. Quên mất đá ngầm, xoáy nước. Quên cả bánh lái trong tay. Chỉ còn nhìn lên vách đá, nghe tiếng hát. Và con thuyền cứ thế trôi thẳng vào đá ngầm dưới chân vách.
Khi những mảnh gỗ trôi đi trên dòng nước, tiếng hát vẫn tiếp tục, chiếc lược vàng vẫn đều đặn chải xuống mái tóc. Nàng không nhìn xuống. Nàng chưa bao giờ nhìn xuống.
Hai nhà thơ dựng nên một truyền thuyết
Điều thú vị là các nhà nghiên cứu cho rằng hình ảnh thiếu nữ hát trên vách đá này chủ yếu bắt nguồn từ văn chương chứ không phải truyền thuyết cổ. Dân sông nước từ lâu đã sợ vách đá và kể về tiếng vọng lạ, nhưng nhân vật Lorelei thì do các nhà thơ tạo hình.
Năm một nghìn tám trăm linh một, nhà thơ Clemens Brentano viết một bài thơ dạng ca dao về cô gái tên Lore Lay, đẹp tới mức đàn ông nào nhìn cũng mê, cô bị buộc tội phù phép và câu chuyện kết thúc buồn trên vách đá bên sông Rhine.
Hơn hai mươi năm sau, nhà thơ Heinrich Heine viết bài thơ Lorelei, kể về thiếu nữ tóc vàng ngồi chải tóc bằng lược vàng trên đỉnh núi, cất tiếng hát làm người lái thuyền chìm vào sóng. Bài thơ mở đầu bằng câu đại ý: mình không hiểu vì sao lòng mình buồn đến thế.
Về sau, bài thơ của Heine được phổ nhạc và trở thành một trong những bài hát nổi tiếng nhất của nước Đức, được học sinh hát, được dân du lịch trên những con tàu dọc sông Rhine hát mỗi khi đi qua vách đá. Từ đó, Lorelei trở thành truyền thuyết của cả dòng sông.
Một chiều trên chuyến tàu du lịch
Giờ mình kể một đoạn ngắn hư cấu. Một chiều cuối hè, cô sinh viên tên Mai đi tàu du lịch dọc sông Rhine. Tới gần vách Lorelei, loa trên tàu bật lên bài hát cổ, cả tàu im lặng nghe. Mấy cụ già người Đức khẽ hát theo.
Mai đứng ở mạn tàu, nhìn lên vách đá. Nắng chiều nhuộm vàng mặt đá, cây xanh trên đỉnh lay trong gió. Không có ai ngồi đó, tất nhiên rồi. Cô định quay đi thì thoáng thấy trên mỏm đá cao nhất có một vệt sáng loé lên, như ánh kim loại phản chiếu nắng.
Chỉ một giây thôi, rồi tắt. Có thể là kính của một du khách trên đỉnh, có thể là một mảnh lon bị ai vứt lại. Mai cười mình đa nghi. Nhưng cô vẫn đứng nhìn tới khi con tàu qua hẳn khúc quanh.
Tối hôm ấy, trong khách sạn ven sông, cô ngủ thiếp đi và mơ thấy một chiếc lược vàng chải qua mái tóc dài, đều đặn, chậm rãi, kèm một giai điệu mà sáng ra cô vẫn còn ngân nga được.
Nàng ca nữ của những dòng sông
Lorelei thuộc về một gia đình nhân vật rất rộng trong văn hoá châu Âu: những người đàn bà hát dụ người đi biển. Xa nhất là các nàng tiên chim trong thần thoại Hy Lạp, hát dụ thủy thủ vào đá, khiến người anh hùng Odysseus phải buộc mình vào cột buồm để nghe mà không bị mê hoặc.
Điểm khác của Lorelei là nàng không phải sinh vật biển, mà ngồi trên vách đá giữa đất liền, bên một dòng sông có thật, ở một khúc sông thật sự nguy hiểm. Truyền thuyết vì thế vừa lãng mạn vừa mang một lời nhắc rất đời: qua khúc sông này, đừng mải ngắm cảnh.
Ngày nay tàu thuyền đã có định vị, lòng sông được nạo vét bớt đá ngầm, khúc Lorelei không còn là nỗi sợ như xưa. Trên đỉnh vách có khu ngắm cảnh, và dưới chân có một bức tượng thiếu nữ ngồi nhìn ra sông.
Nhưng mỗi khi con tàu đi qua và bài hát cũ vang lên, người ta vẫn ngẩng nhìn lên vách đá. Như thể cả dòng sông vẫn đang chờ một tiếng hát, và một chiếc lược vàng chải xuống mái tóc trong nắng chiều.
Câu hỏi thường gặp
Lorelei có phải truyền thuyết cổ của nước Đức không?
Vách đá Lorelei và nỗi sợ khúc sông nguy hiểm đã có từ lâu, nhưng nhân vật thiếu nữ hát trên vách chủ yếu do các nhà thơ thế kỷ mười chín như Clemens Brentano và Heinrich Heine tạo hình. Về sau nó được xem như truyền thuyết dân gian.
Bài hát Lorelei nổi tiếng do ai viết?
Lời là bài thơ của Heinrich Heine, sau đó được phổ nhạc và trở nên rất phổ biến ở Đức. Bài hát thường được nhắc tới khi kể về sông Rhine.
Vì sao khúc sông dưới vách Lorelei nguy hiểm?
Ở đó sông Rhine hẹp lại, uốn gấp, nước chảy xiết, có đá ngầm và xoáy nước. Thời thuyền buồm và thuyền kéo, đây là một trong những khúc khó đi nhất của dòng sông.
Tiếng vọng ở vách đá có thể giải thích thế nào?
Vách đá cao, dựng đứng và cong theo khúc sông phản xạ âm thanh rất tốt, tạo tiếng vọng rõ. Tiếng nước chảy và gió qua khe đá cũng có thể tạo ra những âm thanh rì rầm như tiếng thì thầm.
Nhân vật hát dụ người đi thuyền còn có ở truyền thuyết nào khác?
Thần thoại Hy Lạp có các nàng tiên chim hát dụ thủy thủ vào đá. Nhiều vùng châu Âu có truyền thuyết về linh vật nước dùng tiếng hát hoặc tiếng đàn để dụ người, như con thủy quái chơi vĩ cầm ở Bắc Âu.
