Thử tưởng tượng một chiều bạn đang đi trên phố, và ở bên kia đường có một người mặc đúng bộ đồ của bạn, đi đúng dáng đi của bạn, quay sang nhìn bạn bằng chính khuôn mặt bạn vẫn thấy trong gương mỗi sáng.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Doppelgänger, người song trùng trong truyền thuyết Đức và châu Âu. Phần truyền thuyết và giai thoại về nhà thơ Goethe là những gì sách vở còn ghi, còn câu chuyện gia đình người kỹ sư ở Na Uy là truyện hư cấu mình viết theo một tín ngưỡng dân gian có thật.
Người cùng đi với mình
Doppelgänger là một chữ tiếng Đức, ghép từ hai phần, đại ý là kẻ đi đôi, người cùng đi. Chữ này được nhà văn Đức Jean Paul dùng trong một cuốn tiểu thuyết cuối thế kỷ mười tám, rồi lan ra khắp châu Âu, giờ thì gần như ngôn ngữ nào cũng mượn.
Nhưng ý niệm về một người giống hệt mình thì cổ hơn nhiều. Nhiều nền văn hoá có truyền thuyết về cái bóng, cái hồn thứ hai, một bản sao của con người đi lang thang tách khỏi thân xác.
Trong dân gian châu Âu, Doppelgänger thường mang điềm lạ. Có nơi tin rằng gặp người song trùng của chính mình là dấu hiệu sắp có chuyện chẳng lành. Có nơi tin rằng nếu người khác thấy song trùng của mình ở chỗ mình không có mặt, thì mình sắp gặp biến cố.
Điều làm truyền thuyết này đáng sợ không phải là máu me hay quái vật. Nó đáng sợ vì đụng vào thứ mình tưởng chắc chắn nhất: mình là ai, mình ở đâu. Nếu có một người khác cũng là mình, thì mình còn là duy nhất không?
Nhà thơ gặp chính mình trên đường
Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về người song trùng đến từ chính nhà thơ Goethe. Trong hồi ký của mình, ông kể lại một lần thời trẻ, sau khi chia tay người yêu, ông cưỡi ngựa trên con đường quê.
Đi được một quãng, ông thấy phía trước có một người cưỡi ngựa đi ngược chiều về phía mình. Người ấy chính là ông, nhưng mặc một bộ quần áo màu xám pha vàng mà ông chưa từng có. Hình ảnh ấy chỉ thoáng qua rồi biến mất.
Goethe kể rằng tám năm sau, ông đi đúng con đường ấy, theo hướng ngược lại, để thăm lại người yêu cũ. Và ông nhận ra mình đang mặc đúng bộ quần áo xám pha vàng ấy, không phải do cố ý, mà tình cờ.
Ông không kể chuyện này như chuyện ma. Ông kể như một điều lạ trong đời, một khoảnh khắc mình như thấy được mình của tương lai. Nhưng câu chuyện được nhắc lại mãi, như một trong những ví dụ đẹp nhất về người song trùng.
Tiếng bước chân về trước ở Na Uy
Ở Na Uy có một tín ngưỡng dân gian liên quan, nhưng hiền hơn nhiều. Người ta gọi là vardøger. Đó là cái bóng của một người về tới nơi trước người thật một chút. Người trong nhà nghe tiếng cửa mở, tiếng giày dậm tuyết, tiếng treo áo, nhưng ra xem thì không có ai. Mười lăm hai mươi phút sau, người thật mới về, làm đúng những âm thanh ấy.
Giờ mình kể truyện hư cấu theo tín ngưỡng này. Có chị Ingrid sống với chồng là kỹ sư cầu đường ở một thị trấn ven vịnh biển. Anh đi làm xa, tối nào cũng về lúc sáu giờ. Nhiều năm nay, cứ khoảng sáu giờ kém hai mươi, chị lại nghe tiếng cửa ngoài mở, tiếng anh dậm giày, tiếng móc chìa khoá vào chỗ quen.
Lần đầu chị chạy ra, không thấy ai, sợ tái mặt. Hai mươi phút sau anh về thật, làm đúng từng âm thanh ấy. Lâu dần chị quen. Chị coi tiếng bước chân sớm ấy như tiếng chuông báo, nghe thấy là bắt đầu hâm nóng bữa tối.
Mẹ chị bảo đó là vardøger của anh, người nhà nào cũng có. Chị cười, nhưng trong lòng thấy ấm. Có một cái bóng của chồng mình về trước, như nóng lòng muốn về nhà tới mức không chờ nổi thân xác.
Buổi tối không có tiếng bước chân
Một tối mùa đông, đồng hồ chỉ sáu giờ kém hai mươi, rồi kém mười lăm, rồi sáu giờ. Không có tiếng cửa. Không có tiếng giày. Chị Ingrid đứng trong bếp, nồi canh trên bếp sôi lục bục, tim đập mạnh dần.
Sáu giờ rưỡi. Vẫn im lặng. Chị gọi điện, máy anh không liên lạc được. Ngoài cửa sổ tuyết rơi dày, đèn đường mờ đục. Chị ngồi xuống ghế, tay nắm chặt điện thoại, nghĩ tới đủ chuyện.
Rồi đúng bảy giờ, cánh cửa mở. Anh về, người phủ tuyết, cười xin lỗi. Cầu trên đường về bị đóng vì tuyết lở nhẹ, anh phải đi vòng xa, điện thoại hết pin. Anh hoàn toàn bình thường. Chị ôm anh mà không nói được gì.
Đêm ấy chị nghĩ mãi. Có lẽ cái bóng của anh không biết đường vòng, nên không về trước được. Hoặc có lẽ tối nay nó đã đi cùng anh suốt chặng đường dài, để giữ anh. Chị chọn tin cách thứ hai, và từ đó mỗi tối nghe tiếng bước chân sớm, chị lại khẽ nói vào khoảng không: về rồi à, chờ anh ấy một chút nhé.
Khi não tự thấy mình
Khoa học thần kinh có ghi nhận những hiện tượng có thật liên quan tới việc thấy chính mình. Có những người, do tổn thương hoặc rối loạn ở một số vùng não xử lý cảm giác về cơ thể, thấy một hình ảnh của mình ở bên ngoài, hoặc cảm thấy có một bản sao đang đứng cạnh.
Những trải nghiệm này hiếm gặp, nhưng có thể là gốc rễ của nhiều câu chuyện về người song trùng. Não người vốn liên tục dựng nên hình ảnh mình đang ở đâu trong không gian, và khi việc dựng hình ấy trục trặc, kết quả có thể rất kỳ lạ.
Còn những lần thấy người giống hệt mình ngoài phố thì đơn giản hơn. Trên đời có rất nhiều người, trong số đó có người trông khá giống mình. Cùng kiểu tóc, cùng màu áo, nhìn thoáng qua dưới ánh chiều thì càng dễ nhầm.
Nhưng biết lời giải không làm câu chuyện bớt thú vị. Người song trùng vẫn là một trong những ý tưởng lạ nhất mà con người từng nghĩ ra: rằng ở đâu đó, có một mình khác đang đi, đang sống, đang về nhà sớm hơn mình hai mươi phút.
Câu hỏi thường gặp
Chữ Doppelgänger nghĩa là gì?
Doppelgänger là chữ tiếng Đức, đại ý là người đi đôi, người cùng đi. Chữ này được dùng trong văn chương Đức cuối thế kỷ mười tám và trở nên phổ biến khắp châu Âu để chỉ người song trùng.
Vardøger ở Na Uy khác Doppelgänger thế nào?
Doppelgänger thường mang điềm lạ hoặc điềm xấu, còn vardøger là một tín ngưỡng hiền lành hơn, kể về cái bóng của một người về tới nơi trước người thật, tạo ra đúng những âm thanh quen thuộc của họ.
Có thật người ta có thể thấy chính mình không?
Y học có ghi nhận những trường hợp hiếm người bệnh thấy hình ảnh chính mình bên ngoài cơ thể, thường liên quan tới rối loạn ở vùng não xử lý cảm giác về thân thể. Đây là hiện tượng thần kinh, cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
Vì sao gặp người giống mình lại gây cảm giác rợn người?
Khuôn mặt mình là thứ quen thuộc nhất, nên thấy nó ở chỗ không ngờ khiến não bối rối. Cảm giác vừa quen vừa lạ ấy là một trong những nguồn gốc mạnh nhất của nỗi rợn người.
Vì sao người ta hay nghe thấy tiếng người thân về nhà trước khi họ về thật?
Khi quen với lịch sinh hoạt của ai đó, não chờ đợi và dễ diễn giải những tiếng động nhỏ như gió đập cửa thành tiếng người ấy về. Những lần trùng hợp được nhớ rất lâu, còn những lần không đúng thì quên ngay.
