Ở vùng đông nam nước Úc, có những đầm nước tĩnh lặng giữa rừng bạch đàn mà vào những đêm không trăng, từ dưới mặt nước vọng lên một tiếng gầm trầm, dài, nghe như từ đáy đất.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Bunyip, sinh vật dưới nước trong truyền thuyết của các cộng đồng người bản địa nước Úc. Đây là truyền thuyết có từ rất lâu, mỗi cộng đồng kể một khác, mình kể những nét chung nhất với lòng tôn trọng nền văn hoá đã sinh ra nó, cùng một câu chuyện hư cấu nhỏ về một người đến sau.
Kẻ canh giữ những vũng nước
Nước Úc khô hạn ở nhiều vùng, nên những nguồn nước như đầm, lạch, sông, và đặc biệt là những vũng nước tách ra từ dòng sông mà người Úc gọi là billabong, có ý nghĩa sống còn. Người bản địa đã sống cạnh những nguồn nước ấy hàng chục nghìn năm.
Trong truyền thuyết của nhiều cộng đồng ở vùng đông nam, những chỗ nước sâu ấy có Bunyip. Chữ Bunyip được cho là lấy từ ngôn ngữ của một số cộng đồng bản địa vùng này. Nó sống dưới nước, ít khi lên bờ, và nổi tiếng nhất vì tiếng gầm ban đêm.
Hình dạng Bunyip mỗi nơi tả một kiểu. Có nơi tả nó có mặt giống chó, có nơi tả đầu giống cá sấu, có nơi kể có ngà, có vây như hải cẩu, có đuôi như ngựa, lông đen dày. Sự đa dạng ấy cho thấy Bunyip không phải một con vật cụ thể, mà là ý niệm về một thứ gì đó to lớn, nguy hiểm, sống ở chỗ nước sâu.
Trong nhiều câu chuyện, Bunyip là kẻ canh giữ nước, ai không tôn trọng nguồn nước hoặc đi tới đó không đúng lúc sẽ gặp nguy. Đó cũng là những lời dặn người lớn dạy trẻ con: đừng ra chỗ nước sâu một mình, nhất là vào lúc chạng vạng.
Khi người châu Âu tới
Thế kỷ mười chín, khi người châu Âu tới định cư ở nước Úc, họ nghe người bản địa kể về Bunyip. Và rồi chính họ cũng bắt đầu kể chuyện mình thấy Bunyip. Báo chí thời ấy đăng nhiều bài về những con vật lạ dưới đầm, những tiếng gầm đêm, những dấu chân to trên bùn.
Có lần người ta mang tới một mảnh xương sọ lạ, nói là xương Bunyip, đem trưng bày cho công chúng xem. Các nhà khoa học xem xét và cho rằng đó là xương của một loài vật quen thuộc, có thể là bê hoặc ngựa bị biến dạng. Nhưng câu chuyện vẫn lan.
Với người định cư, Bunyip dần mất đi phần thiêng liêng của nó, trở thành một con quái vật trong truyện doạ trẻ, rồi một nhân vật trong sách thiếu nhi, có khi còn dễ thương. Đến bây giờ, nhiều trẻ em nước Úc biết Bunyip qua những cuốn truyện tranh vui.
Nhưng với các cộng đồng bản địa, Bunyip vẫn gắn với những câu chuyện về đất, nước và luật lệ của họ, những thứ người ngoài nên lắng nghe với lòng tôn trọng thay vì biến thành trò đùa.
Người trông trại ở bìa đầm
Giờ mình kể một câu chuyện hư cấu. Có anh Daniel, sinh viên thành phố, nhận việc trông một trại cắm trại nhỏ trong rừng bạch đàn suốt mùa hè. Trại nằm cạnh một vũng nước lớn, mặt nước phẳng lặng, có đám sậy bao quanh.
Ông chủ trại, một người lớn tuổi sống ở vùng này từ bé, dặn anh một câu: đêm thì đừng ra mép nước. Không phải vì cá sấu, vùng này không có cá sấu. Chỉ là đừng ra. Daniel gật đầu, nghĩ ông nói đùa.
Đêm thứ ba, trời không trăng, oi bức. Daniel không ngủ được, cầm đèn pin ra ngồi ở cầu gỗ nhỏ bên vũng nước. Ếch kêu, côn trùng rả rích. Rồi tất cả im bặt, cùng một lúc, như có ai tắt công tắc.
Từ giữa đám sậy, một tiếng gầm vang lên. Trầm, dài, rung tới tận ngực anh, như tiếng bò rống qua một cái ống lớn. Rồi một tiếng nữa, gần hơn. Mặt nước gợn lên một vòng sóng. Daniel đứng dậy, lùi từng bước về lều, đèn pin run trong tay.
Con chim trong đám sậy
Sáng hôm sau, Daniel kể cho ông chủ trại. Ông nghe xong, cười hiền, rồi dắt anh ra bìa đầm, chỉ vào đám sậy. Ở đó có một con chim lớn, lông nâu vằn, cổ dài, đứng im tới mức nếu không chỉ thì không thể thấy, vì nó giống y một bó sậy khô.
Ông nói đó là loài diệc sống trong đầm sậy. Con đực vào mùa sinh sản phát ra một tiếng kêu trầm, vang rất xa, giống tiếng bò rống, để gọi bạn tình. Người địa phương có lúc gọi đùa nó là chim Bunyip.
Daniel thở phào, thấy mình ngốc. Nhưng ông chủ trại nói thêm, giọng nghiêm lại: con chim thì là con chim, còn lời dặn thì vẫn là lời dặn. Đầm này có chỗ sâu đột ngột, bùn dưới đáy dính chân, đêm tối ra đó một mình thì dù không có gì cũng có chuyện.
Daniel ở hết mùa hè, không bao giờ ra mép nước ban đêm nữa. Những đêm không trăng, nghe tiếng gầm trầm từ đám sậy vọng lại, anh không còn sợ, nhưng vẫn thấy một thứ cảm giác lạ, như vũng nước đang nhắc anh nhớ rằng nó đã ở đây từ rất lâu trước khi anh tới.
Những lời giải và một nỗi sợ thật
Ngoài con chim diệc, người ta còn đưa ra vài giả thuyết khác về Bunyip. Có ý kiến cho rằng đó là hải cẩu bơi ngược dòng sông vào sâu trong đất liền, một cảnh hiếm thấy khiến người ta tưởng gặp quái vật.
Có ý kiến khác cho rằng truyền thuyết lưu giữ ký ức rất xa về những loài thú lớn đã tuyệt chủng ở nước Úc từ hàng chục nghìn năm trước, khi người bản địa đã sống ở đây. Đây chỉ là giả thuyết, khó chứng minh.
Nhưng lời giải đơn giản nhất có lẽ nằm ở chính nước. Đầm và lạch ở nước Úc có thể rất nguy hiểm: nước đục, đáy bùn, chỗ sâu bất ngờ, mùa lũ thì nước dâng nhanh. Một sinh vật canh giữ những chỗ nước ấy là cách dạy con cháu tôn trọng và cẩn trọng.
Và có lẽ vì thế mà Bunyip vẫn còn sống, trong truyện kể của người bản địa, trong sách thiếu nhi, trong tiếng gầm trầm của những đêm không trăng giữa rừng bạch đàn.
Câu hỏi thường gặp
Bunyip có nghĩa là gì?
Bunyip là tên một sinh vật sống dưới nước trong truyền thuyết của các cộng đồng bản địa vùng đông nam nước Úc. Chữ này được cho là lấy từ ngôn ngữ của một số cộng đồng ở vùng ấy, rồi đi vào tiếng Anh của người Úc.
Chim Bunyip là chim gì?
Đó là một loài diệc sống trong đầm sậy ở nước Úc, con đực mùa sinh sản phát ra tiếng kêu trầm, vang xa như tiếng bò rống. Tiếng kêu này được cho là một nguồn gốc của những câu chuyện nghe thấy Bunyip.
Vì sao Bunyip mỗi nơi tả một hình dạng khác nhau?
Truyền thuyết được nhiều cộng đồng khác nhau kể qua rất nhiều thế hệ, và người châu Âu về sau lại thêm thắt theo cách hiểu của mình. Bunyip giống một ý niệm về thứ nguy hiểm dưới nước hơn là một con vật cụ thể.
Truyền thuyết về sinh vật dưới nước thường có mục đích gì?
Nhiều truyền thuyết như vậy giúp người lớn dạy trẻ tránh xa chỗ nước sâu, nhất là lúc chiều tối. Chúng cũng thể hiện lòng tôn trọng với nguồn nước, thứ quý giá ở những vùng đất khô hạn.
Vì sao âm thanh trầm vào ban đêm dễ khiến người ta sợ?
Âm thanh tần số thấp lan rất xa và khó xác định hướng, lại gợi tới kích thước lớn. Trong bóng tối, khi không nhìn thấy nguồn phát, não dễ tưởng tượng ra một sinh vật khổng lồ.
