Bạn đã bao giờ nghe một bản nhạc điện tử đang dồn dập bỗng bị chen ngang bởi tiếng đờn kìm và một câu vọng cổ ngân dài lúc hai giờ sáng chưa?
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là một truyện ma vui do mình viết, căn nhà, thị xã và những nhân vật đều là hư cấu. Không có gì rùng rợn lắm đâu, chỉ có một cái loa bị giành qua giành lại giữa người sống và một ông già rất mê đờn.
Cậu DJ về thị xã và căn nhà mái ngói cũ
Tín hai mươi sáu tuổi, chơi nhạc ở các quán bar thành phố đã mấy năm. Chán tiếng ồn, chán thức trắng, cậu về một thị xã nhỏ ven sông miền Tây, thuê lại căn nhà phố hai tầng mái ngói cũ để làm một phòng thu nho nhỏ.
Căn nhà vốn của ông Năm, một người chơi đờn kìm cho gánh hát hồi trước, mất đã lâu. Con cháu ông đi làm xa, cho thuê với giá rẻ, chỉ dặn một câu: trên vách có cây đờn của ông, đừng dời đi chỗ khác.
Tín dán mút cách âm, kê bàn trộn nhạc, hai cái loa to đặt hai bên, cây đờn kìm vẫn treo trên vách như một món đồ trang trí. Đêm đầu tiên, cậu đeo tai nghe, làm một bản nhạc nhảy sôi động, gật gù tới hai giờ sáng.
Tháo tai nghe ra để nghỉ, cậu đứng hình. Hai cái loa đang phát vọng cổ. Câu hát ngân dài, tiếng đờn kìm lảnh lót. Màn hình máy tính chỉ có bản nhạc của cậu, không có tệp cải lương nào cả. Cậu rút dây loa ra. Tiếng hát tắt, chỉ còn tiếng dế kêu ngoài bờ sông.
Những đêm giành nhau một cái loa
Đêm nào cũng vậy. Hễ Tín mở nhạc sau nửa đêm, được chừng mười phút là loa chuyển sang vọng cổ, có hôm là một trích đoạn tuồng cổ, có hôm chỉ là tiếng đờn độc tấu buồn hiu hắt.
Cậu thử đủ cách: đổi loa, tắt mạng, rút kết nối không dây. Vọng cổ vẫn vang. Một đêm bực quá, cậu đứng giữa phòng nói to: ông ơi, ban ngày con nghe cải lương với ông cũng được, đêm con phải làm việc. Đáp lại là một tiếng đờn cụt lủn, nghe y như tiếng hừ mũi của người già bị cãi.
Sáng ra, cô Út bán bánh bò nhà bên cười tủm tỉm: tối qua con mở vọng cổ hay quá trời, nhạc trẻ bây giờ cũng mê cải lương ha. Tín không biết giải thích sao, đành gật đầu.
Cô Út kể ông Năm hồi xưa đờn hay nhất vùng, theo gánh hát đi khắp các tỉnh ven sông. Ông hay nói một câu mà cả xóm thuộc lòng: nhạc gì cũng được, miễn có hồn. Tín nghe xong ngồi nhìn cây đờn trên vách khá lâu.
Một lời đề nghị lúc ba giờ sáng
Một đêm, Tín bế tắc với bản nhạc đặt hàng cho lễ hội của thị xã. Thiếu một đoạn cao trào, cậu loay hoay mãi không ra. Cậu thở dài, buột miệng: giờ mà có ai giúp thì hay biết mấy.
Loa phát lên một câu dạo đờn kìm, đúng nhịp với bản nhạc của cậu. Tín sững người. Rồi cậu thử, bật nhịp trống lên rồi dừng lại. Tiếng đờn chen vào đúng khoảng trống. Cậu đẩy nhịp nhanh hơn, tiếng đờn đuổi theo, lả lướt, như một ông già đang thử chạy bộ và thấy mình còn chạy được.
Từ đó hai bên làm việc chung. Tín dựng phần nền, ông Năm đờn. Có lúc ông giành phần, cậu phải nhường. Có đêm ông giận, im re tới sáng, chỉ vì cậu đặt một tiếng trống quá mạnh lên đúng chỗ câu vọng cổ đang ngân.
Cậu học được cách nhấn nhá của câu hát, chỗ nào phải chờ, chỗ nào phải buông. Còn ông thì có vẻ học được cách thả một tiếng đờn rơi trúng vào nhịp phách điện tử, gọn gàng, tinh nghịch, như người trẻ lại vài chục tuổi.
Bản phối lạ trong đêm lễ hội ven sông
Đêm lễ hội, sân khấu dựng sát bờ sông. Khán giả trẻ đứng phía trước nhảy theo nhạc, các cô chú lớn tuổi ngồi ghế nhựa phía sau, mặt hơi ngơ ngác. Đến đoạn cao trào, tiếng đờn kìm vang lên, câu vọng cổ chen ngang nhịp trống. Cả bãi im phắc một giây.
Rồi tiếng hò reo bùng lên. Mấy cô chú phía sau đứng dậy vỗ tay theo nhịp. Một ông cụ chống gậy nói lớn, giọng run run: đờn này giống ông Năm quá, giống y chang.
Đoạn video ai đó quay lan khắp mạng. Người ta nhắn hỏi Tín ai là người đờn kìm trong bản phối. Cậu trả lời: một nghệ nhân lớn tuổi, không thích lộ mặt.
Nghĩ lại, câu trả lời đó cũng không sai chữ nào.
Một dòng viết tay trong hợp đồng thuê nhà
Bản nhạc có tiền bản quyền. Tín chia đôi, một nửa gửi về cho con cháu ông Năm để lo đám giỗ và tu sửa mộ ông, một nửa giữ lại. Đêm đó, loa phát một câu vọng cổ dài nhất từ trước tới giờ, ngân mãi không dứt.
Nhưng ông Năm cũng có điều kiện riêng. Từ hôm ấy, đúng mười giờ tối, loa tự phát một trích đoạn cải lương trọn vẹn, và Tín không được làm gì khác, phải ngồi nghe tới hết. Ông gọi đó là giờ học. Cậu thì gọi là giờ điểm danh.
Hết hạn thuê nhà, người con của ông Năm về hỏi Tín có muốn ở tiếp không. Tín ký thêm ba năm, rồi xin viết tay một dòng vào cuối hợp đồng: bên thuê đồng ý nghe cải lương mỗi tối, bên kia lo phần đờn.
Người con đọc dòng ấy, bật cười, không hỏi bên kia là ai. Đêm đó cả con phố nghe một câu vọng cổ ngân lên lúc mười giờ, rồi một tiếng trống điện tử gõ theo, rụt rè, khe khẽ, như cậu học trò đang tập đờn mà sợ thầy la.
Câu hỏi thường gặp
Vọng cổ ra đời như thế nào?
Vọng cổ bắt nguồn từ bài Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu, thường được gọi là Sáu Lầu, sáng tác ở Bạc Liêu vào khoảng cuối thập niên một nghìn chín trăm mười. Qua nhiều lần biến đổi nhịp, bài trở thành bản vọng cổ, linh hồn của sân khấu cải lương.
Đờn kìm là nhạc cụ gì?
Đờn kìm là cách người Nam Bộ gọi cây đàn nguyệt, thùng đàn tròn như mặt trăng, cần dài, phím gắn cao. Đây là cây đàn quan trọng trong đờn ca tài tử và dàn nhạc cải lương.
Đờn ca tài tử Nam Bộ có phải là di sản thế giới không?
Có. Năm hai nghìn không trăm mười ba, đờn ca tài tử Nam Bộ được ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là lối chơi nhạc thính phòng của những người yêu đờn, ca trong lúc nhàn rỗi.
Loa có thể tự phát ra âm thanh lạ không?
Có thể. Loa không dây đôi khi bắt nhầm kết nối từ thiết bị gần đó, còn dây loa dài không chống nhiễu có thể thu cả sóng radio. Khi gặp chuyện này, kiểm tra lại các kết nối và thử tắt từng thiết bị là cách dễ nhất.
Vì sao âm thanh lạ lúc đêm khuya làm mình rợn người?
Đêm yên tĩnh nên tai nhạy hơn, và khi không thấy nguồn phát ra âm thanh, não có xu hướng coi đó là điều đáng đề phòng. Khi tìm ra nguyên nhân, cảm giác sợ thường biến mất rất nhanh.
