Sáng thứ hai, khi mở cửa nhà văn hoá thôn, cô Trang thấy bên cạnh dòng chữ tiếng Anh cô viết tối qua có thêm một hàng chữ Nho, nét phấn mảnh mà sắc như nét bút lông.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện ma vui do mình viết, ngôi làng và các nhân vật đều hư cấu. Đây là chuyện về một lớp học buổi tối, và một học viên rất chăm, chỉ có điều không ai nhìn thấy mặt.
Lớp tiếng Anh trên nền lớp học chữ Nho
Trang hai mươi ba tuổi, tốt nghiệp sư phạm tiếng Anh, về làng chờ thi tuyển. Thấy người trong thôn muốn học vài câu để buôn bán, để nói chuyện với con cháu đi làm xa, cô mở một lớp miễn phí ở nhà văn hoá thôn, ba buổi tối mỗi tuần.
Nhà văn hoá xây trên nền một gian nhà cũ. Các cụ trong làng kể, ngày xưa đó là nơi ông đồ Nghiêm dạy chữ Nho cho trẻ cả vùng. Ông nổi tiếng nghiêm, học trò viết xấu một nét là phải viết lại cả trang. Bàn đá mài mực của ông vẫn còn, kê ở góc sân.
Lớp của Trang có mười hai học viên, đủ mọi lứa tuổi: chị bán rau, anh thợ hồ, hai bác về hưu, mấy cô cậu thanh niên. Buổi đầu ai cũng ngượng, đọc chữ hello mà như đọc thần chú.
Tối thứ sáu, Trang viết lên bảng ba từ mới, kèm nghĩa tiếng Việt, rồi quên không xoá. Sáng thứ hai, cô thấy bên cạnh mỗi từ có thêm một chữ Nho, viết bằng phấn, nét đẹp tới mức cô đứng ngẩn ra.
Bác trưởng thôn đọc chữ trên bảng
Trang không biết chữ Nho. Cô gọi bác trưởng thôn, người hồi nhỏ được ông nội dạy cho dăm chục chữ. Bác đeo kính, đọc một lúc, rồi bật cười. Bác nói mấy chữ ấy là nghĩa của ba từ tiếng Anh, dịch ra chữ Nho, đúng hết.
Nhưng chưa hết. Dưới dòng chữ tiếng Việt cô viết, có một vòng tròn nhỏ khoanh quanh chữ nghĩa, kèm một dấu gạch. Cô nhìn kỹ mới thấy mình viết thiếu dấu ngã. Bác trưởng thôn gật gù: cụ Nghiêm chê cô viết ẩu đấy.
Cả làng biết chuyện trong một buổi chiều. Các cụ ông bảo nhau, cụ Nghiêm cả đời dạy chữ, chắc tò mò cái chữ của Tây nó ra sao. Các cụ bà thì dặn Trang cẩn thận, viết bảng cho đẹp vào, kẻo bị phạt.
Trang vừa sợ vừa buồn cười. Tối đó cô viết bảng nắn nót như hồi thi giáo viên dạy giỏi, chấm phẩy cẩn thận, dấu nào ra dấu nấy.
Học viên ngồi bàn cuối
Từ tuần thứ hai, lớp có thêm chuyện lạ. Chiếc ghế ở bàn cuối, chỗ sát cửa sổ, cứ tự kéo ra mỗi khi lớp bắt đầu. Viên phấn đặt ở bàn ấy mòn dần, dù không ai cầm. Mùi mực tàu thoang thoảng, dù chẳng ai mang mực.
Học viên trong lớp lúc đầu rợn tóc gáy. Nhưng chị bán rau là người đầu tiên quen. Chị bảo: cụ đi học thì mình học cùng cụ, sợ gì. Rồi chị đặt lên bàn cuối một cái chén nước, như mời một người khách lớn tuổi.
Trang thử phát bài tập ở bàn cuối. Sáng hôm sau tờ giấy còn đó, đầy đủ đáp án, viết bằng nét bút lông đen nhánh, đúng gần hết. Chỉ có cách phát âm ghi bên cạnh thì rất lạ, mỗi từ tiếng Anh được phiên ra bằng âm Hán Việt, đọc lên nghe như người xưa ngâm thơ.
Từ đó, buổi nào lớp cũng có một màn vui. Trang đọc to phần phiên âm của học viên bàn cuối, cả lớp cười nghiêng ngả. Không ai thấy cụ cười, nhưng có hôm viên phấn trên bàn cuối tự lăn một vòng, như người ta gõ bút xuống bàn vì ngượng.
Bài kiểm tra cuối khoá
Sau ba tháng, Trang ra đề kiểm tra cuối khoá cho người lớn, không chấm điểm cao thấp, chỉ để mọi người xem mình đã đi được bao xa. Cô đặt một tờ đề ở bàn cuối như mọi khi.
Bài của các học viên thật đều tiến bộ. Anh thợ hồ đã viết được một câu giới thiệu bản thân. Hai bác về hưu viết được bức thư ngắn gửi cháu ở nước ngoài. Chị bán rau thì đọc to được cả bảng giá rau củ bằng tiếng Anh, giọng còn ngọng mà mặt rạng rỡ.
Còn tờ đề ở bàn cuối thì kín đặc. Câu nào cũng trả lời, nét chữ thẳng hàng như được kẻ chỉ. Cuối bài, chỗ dành cho câu hỏi tự do, có một đoạn văn tiếng Anh ngắn, ngữ pháp hơi cổ, nói rằng người viết đã dạy chữ cả đời, giờ mới biết làm học trò là vui thế nào.
Trang đọc đoạn văn ấy cho cả lớp nghe. Không ai cười nữa. Chị bán rau lấy vạt áo chấm mắt. Bác trưởng thôn bảo, cả làng này ai cũng từng là học trò của cụ, giờ lại được học cùng cụ, thật đúng là chuyện có một không hai.
Tờ giấy khen và lời đăng ký khoá sau
Hôm bế giảng, Trang tự tay viết giấy khen cho cả mười hai học viên, kèm một tờ thứ mười ba, ghi: học viên chăm chỉ nhất, bàn cuối, cạnh cửa sổ. Cô đặt nó lên bàn cuối, đè bằng viên phấn.
Sáng hôm sau, tờ giấy khen biến mất. Trên bảng đen có hai dòng. Dòng trên là một câu tiếng Anh cảm ơn cô giáo, viết bằng nét bút lông. Dòng dưới là hai chữ Nho mà bác trưởng thôn đọc ra là tạ ơn.
Nhưng chuyện vui nhất lại nằm ở cuối bảng. Ở đó có một tờ giấy dán ngay ngắn, mép giấy còn dính hồ, trên đó ghi bằng chữ tiếng Việt rất đẹp: xin đăng ký học tiếp khoá sau, và nếu được, xin cô mở thêm lớp tin học.
Trang đứng trước bảng đen cười mãi. Khoá sau, cô vẫn mở lớp tiếng Anh. Lớp tin học thì cô đang tính, chỉ có điều cô chưa nghĩ ra làm sao để dạy một học viên dùng bàn phím khi người ấy chỉ quen cầm bút lông.
Câu hỏi thường gặp
Chữ Nho là gì?
Chữ Nho là cách người Việt gọi chữ Hán dùng trong học hành, thi cử và giấy tờ ngày xưa, gắn với việc học theo Nho giáo. Kỳ thi chữ Hán cuối cùng ở Việt Nam diễn ra năm một nghìn chín trăm mười chín.
Thầy đồ ngày xưa dạy học như thế nào?
Thầy đồ thường là người có học chữ Hán, mở lớp tại nhà hoặc được làng mời về dạy. Học trò bắt đầu bằng những sách vỡ lòng, tập viết từng nét bằng bút lông, học thuộc lòng và học cả cách cư xử.
Người lớn tuổi học ngoại ngữ có khó không?
Có khó hơn ở phần phát âm, nhưng người lớn có lợi thế là hiểu ngữ cảnh, biết mình học để làm gì và kiên trì hơn. Học đều đặn mỗi ngày một ít và dùng ngay vào việc thật giúp nhớ lâu.
Tục xin chữ đầu năm có từ đâu?
Xin chữ là nét đẹp của người Việt, đầu năm mới tìm tới người viết chữ đẹp xin một chữ như Phúc, Lộc, Nhẫn, Tâm để treo trong nhà, gửi gắm mong ước cho cả năm.
Vì sao chữ phấn trên bảng đen để qua đêm vẫn rõ?
Bụi phấn bám vào các khe nhỏ trên mặt bảng nên nếu không có ai chạm vào, chữ có thể giữ khá lâu. Độ ẩm cao làm chữ nhoè đi một chút, còn gió mạnh hay lau tay mới làm mất hẳn.
