Quả chuông đồng treo trên trần căn phòng gạch đã câm lặng hơn năm mươi năm, cho tới buổi chiều Ngân đứng ngay dưới nó, và nó kêu ba tiếng.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, bệnh viện cũ và căn phòng trong truyện đều do mình tưởng tượng, không gắn với công trình nào có thật. Đây là một truyện ma có lời giải, nhưng lời giải ấy lại dẫn về một nỗi sợ có thật của con người ở thế kỷ mười chín.
Dãy nhà gạch sau khuôn viên
Ngân hai mươi chín tuổi, cán bộ lưu trữ của sở văn hoá một tỉnh. Năm ấy, bệnh viện tỉnh định trùng tu một dãy nhà gạch thấp, mái vòm, xây từ thời Pháp, nằm khuất sau khuôn viên. Ngân được cử tới khảo sát, chụp ảnh, ghi chép trước khi thợ vào.
Dãy nhà ấy từng là nhà xác của bệnh viện thời thuộc địa. Sau này bệnh viện xây nhà xác mới, dãy nhà cũ bỏ không, dùng làm kho, rồi đóng cửa hẳn. Người trong viện gọi nó là phòng lạnh cũ, dù chẳng còn gì lạnh, chỉ có ẩm và rêu.
Người dẫn Ngân vào là chú Bảy, thợ cả của đội trùng tu, ngoài năm mươi tuổi. Chú mở cánh cửa sắt hoen gỉ, bật đèn pin. Căn phòng chính dài, trần vòm gạch, tường hai bên chia thành những ô hốc vuông đã bị xây bít, chỉ còn khung đá viền quanh.
Chính giữa trần, có một quả chuông đồng nhỏ bằng nắm tay, xỉn màu, treo trên một cái móc sắt. Từ quả chuông, những sợi dây thép mảnh chạy dọc trần, rồi tỏa xuống hai bên, mỗi sợi dẫn tới một ô hốc trên tường.
Ba tiếng chuông
Ngân đếm được mười sáu sợi dây, ứng với mười sáu ô hốc. Cô chụp ảnh, vẽ sơ đồ, ghi chú. Cô chưa từng thấy cấu trúc nào như thế trong các công trình y tế thời Pháp cô đã khảo sát. Chú Bảy thì nhíu mày, bảo trông như hệ thống chuông gọi người hầu trong những biệt thự cũ.
Cô đứng ngay dưới quả chuông, ngửa cổ chụp một tấm cận cảnh. Đúng lúc ấy, chuông kêu. Ba tiếng, trong và lạnh, vang khắp trần vòm. Không có gió. Cửa sắt khép. Chú Bảy đứng cách cô năm bước, không chạm vào thứ gì.
Ngân lùi lại, suýt vấp. Chú Bảy cầm đèn pin soi khắp các sợi dây. Một sợi dây dẫn tới ô hốc thứ ba bên trái đang rung nhè nhẹ. Ô hốc ấy đã xây bít bằng gạch từ lâu.
Chú Bảy đứng im một lúc, rồi bảo Ngân ra ngoài trước. Chú nói giọng bình tĩnh, nhưng Ngân để ý tay chú cầm đèn pin hơi run.
Một nỗi sợ của thế kỷ trước
Tối ấy, Ngân về thư viện tỉnh tra cứu. Cô tìm thấy trong sách lịch sử y học một nỗi sợ rất phổ biến ở châu Âu thế kỷ mười chín: nỗi sợ bị chôn sống. Thời ấy y học chưa có phương tiện xác định cái chết chắc chắn như bây giờ, và những câu chuyện về người bị tưởng đã mất rồi tỉnh lại lan truyền khắp nơi.
Vì nỗi sợ ấy, người ta nghĩ ra nhiều cách. Có những thiết kế quan tài có dây nối lên một quả chuông trên mặt đất. Ở một số thành phố châu Âu, người ta còn xây những nhà chờ, nơi người vừa mất được đặt ở đó một thời gian, tay buộc dây nối với chuông, có người canh, phòng khi người ấy tỉnh lại.
Ngân hiểu ra. Trong truyện này, người thiết kế phòng lạnh cũ có lẽ đã mang theo nỗi sợ ấy từ quê nhà sang. Mười sáu sợi dây, mười sáu ô hốc, một quả chuông, và hẳn từng có một người canh ngồi ở đâu đó trong đêm, chờ một tiếng chuông mà có lẽ chưa bao giờ kêu.
Lời giải lịch sử làm cô bớt sợ. Nhưng nó không giải thích vì sao chiều nay chuông kêu, khi những ô hốc đã bị xây bít hơn nửa thế kỷ.
Lời giải của chú Bảy
Sáng hôm sau, Ngân quay lại. Chú Bảy đã ở đó từ sớm, đang leo thang dò từng sợi dây. Chú gọi cô lại, chỉ cho cô xem ô hốc thứ ba bên trái. Phía sau lớp gạch bít, chú đã khoan một lỗ nhỏ. Bên trong là một ống thông gió cũ chạy thẳng lên mái.
Sợi dây chuông chui qua khe gạch, nối vào một cái móc nhỏ trong lòng ống thông gió. Khi gió ngoài trời thổi đúng hướng, luồng khí trong ống đẩy đầu dây, kéo chuông kêu. Hôm qua chiều có gió mùa về, lại đúng lúc thợ vừa tháo tấm chắn trên mái để kiểm tra.
Chú Bảy cười, bảo vậy đấy, ma của cô là gió mùa đông bắc. Ngân cũng cười, nhẹ cả người. Cô ghi vào biên bản khảo sát: hệ thống chuông còn hoạt động một phần do tác động của luồng khí qua ống thông gió, đề nghị giữ lại làm hiện vật.
Nhưng lúc gấp sổ, cô hỏi chú Bảy một câu. Mười sáu ô hốc, sao chỉ có ô thứ ba có ống thông gió. Chú Bảy im một lúc, rồi bảo chú cũng thắc mắc như vậy, các ô khác đều không có ống nào.
Quả chuông trong tủ kính
Dãy nhà được trùng tu, thành một phòng trưng bày nhỏ về lịch sử y tế của tỉnh. Quả chuông đồng được tháo xuống, lau sạch, đặt trong tủ kính, kèm một tấm thuyết minh về nỗi sợ bị chôn sống thế kỷ mười chín và cấu trúc dây chuông.
Ngân viết tấm thuyết minh ấy. Cô viết rõ đây là phòng trưng bày, nỗi sợ là có thật trong lịch sử, còn những câu chuyện quanh quả chuông là chuyện người ta kể. Cô không nhắc tới tiếng chuông chiều hôm ấy.
Trong hồ sơ lưu trữ của bệnh viện, cô tìm được một dòng ghi chép bằng tiếng Pháp, mực đã phai, của một người canh đêm thời ấy. Dòng ấy chỉ ghi ngày tháng và một câu ngắn, rằng đêm đó chuông ô thứ ba kêu, người canh mở ra, người trong ô đã tỉnh, và được đưa về nhà.
Đó là ghi chép duy nhất trong cả chồng hồ sơ có nhắc tới tiếng chuông. Ngân đóng hồ sơ lại, nghĩ tới cái ống thông gió duy nhất. Có thể ai đó, sau đêm ấy, đã cố ý đục thêm một cái ống, để quả chuông ô thứ ba thỉnh thoảng lại kêu, như nhắc người ta nhớ rằng nỗi sợ của tiền nhân không phải vô cớ, và rằng có lần, tiếng chuông ấy đã cứu một người.
Câu hỏi thường gặp
Nỗi sợ bị chôn sống ở thế kỷ mười chín có thật không?
Có, đây là một nỗi lo lan rộng ở châu Âu thời đó, được nhiều sách báo nhắc tới. Người ta thiết kế cả quan tài có dây chuông và những nhà chờ có người canh để yên tâm hơn.
Vì sao ngày nay nỗi sợ đó gần như không còn?
Y học hiện đại có các tiêu chuẩn và phương tiện để xác định cái chết một cách chắc chắn, cùng quy trình chặt chẽ của cơ sở y tế. Vì thế những câu chuyện kiểu này chỉ còn trong lịch sử và văn học.
Vì sao chuông có thể tự kêu khi không ai chạm vào?
Gió lùa, rung động từ xe cộ, sự co giãn của kim loại theo nhiệt độ hoặc một sợi dây bị kéo căng đều có thể làm chuông kêu. Trong không gian kín và vắng, tiếng chuông nhỏ cũng nghe rất rõ.
Trùng tu công trình cũ cần chú ý gì về giá trị lịch sử?
Cần khảo sát, ghi chép, chụp ảnh kỹ trước khi thi công, giữ lại những chi tiết, hiện vật có giá trị và thuyết minh rõ ràng. Việc này giúp người sau hiểu đúng lịch sử của công trình.
Vì sao truyện ma có lời giải vẫn giữ được sức hấp dẫn?
Lời giải hợp lý làm người nghe yên tâm, nhưng nếu còn để lại một chi tiết nhỏ chưa khép, cảm giác bí ẩn vẫn ở lại. Kiểu kết này hợp với người thích cả lý trí lẫn trí tưởng tượng.
