Ba giờ sáng, máy in báo nhả ra một tờ thừa, và trên tờ thừa ấy, in đậm ở góc trang ba, là tấm ảnh một ông thợ in đứng cạnh máy, tay cầm tờ báo, mắt mở to, đúng chiếc tạp dề, đúng vết mực trên má, đúng là ông.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, nhà in và những người trong đó đều do mình đặt ra. Truyện được kể theo lời một người cháu nhắc lại chuyện ông ngoại mình hay kể, những đêm cả nhà mất điện ngồi ngoài hiên.
Ông ngoại và nghề in báo
Ông ngoại của Vy làm thợ in ở một nhà in báo cũ hơn ba mươi năm. Vy lớn lên với mùi mực in trên áo ông, với những tờ báo còn ấm ông mang về mỗi sáng, với tiếng ông kể chuyện máy móc như kể chuyện người.
Ông bảo nghề in báo là nghề của đêm. Bài vở chốt lúc nửa đêm, khuôn in làm xong lúc một giờ, máy chạy từ hai giờ tới năm giờ để kịp xe chở báo đi các tỉnh. Xưởng in rộng, máy in to như đầu tàu hoả, chạy lên là cả nền nhà rung.
Trong những chuyện ông kể, có một chuyện ông chỉ kể khi mất điện, khi cả nhà ngồi ngoài hiên với ngọn nến. Ông bảo kể lúc có điện thì nghe không ra. Vy nhớ mãi giọng ông lúc ấy, chậm và nhỏ, như sợ ai nghe.
Đây là chuyện ấy, mình kể lại theo lời Vy, và Vy kể lại theo lời ông.
Tờ báo thừa
Một đêm mùa đông, máy in đang chạy lô báo sáng. Ông ngoại Vy đứng ở cuối máy, chỗ báo ra, kiểm từng xấp xem mực có đều không. Ba giờ sáng, máy nhả ra một tờ lẻ, không nằm trong xấp, rơi xuống sàn.
Ông nhặt lên. Tờ báo mực còn ướt. Ông nhìn ngày in ở đầu trang. Đó là ngày của hôm sau nữa, tức là số báo chưa ai viết, chưa ai dàn trang. Ông tưởng thợ sắp chữ gõ nhầm, lật qua trang ba thì đứng sững.
Góc trang ba có một tấm ảnh đen trắng. Trong ảnh là một ông thợ in đứng cạnh máy, tay cầm một tờ báo, mắt mở to nhìn thẳng vào ống kính. Đúng chiếc tạp dề vải bố của ông, đúng vết mực ông vừa quệt lên má lúc nửa đêm, đúng cả cái nốt ruồi trên cằm.
Dưới ảnh có mấy dòng chú thích, nhưng mực bị nhoè, ông chỉ đọc được vài chữ. Ông bảo với Vy, những chữ ấy ông nhớ suốt đời mà không bao giờ kể ra.
Ngày hôm sau và đêm hôm sau
Ông ngoại gấp tờ báo bỏ vào túi tạp dề, không nói với ai. Sáng ra về nhà ông mở ra xem lại. Tờ báo vẫn đó, mực đã khô, tấm ảnh vẫn đó. Ông ngồi nhìn cả buổi sáng.
Đêm hôm sau, ông đến xưởng sớm. Ông hỏi anh thợ sắp chữ số báo mai có bài gì ở trang ba. Anh ta bảo trang ba đăng bài về nghề in báo, có phóng viên ảnh tới chụp xưởng in đêm nay.
Ông ngoại Vy lạnh người. Ông đứng ở cuối máy như mọi đêm, nhưng tay run. Ba giờ sáng, anh phóng viên ảnh trẻ đi dọc xưởng, máy ảnh đeo trước ngực, chụp từng góc máy in. Anh dừng lại trước ông, bảo bác đứng yên một chút, cho cháu một tấm.
Đúng lúc đó, máy in nhả ra một tờ lẻ, rơi xuống chân ông. Ông cúi nhặt lên, theo phản xạ. Đó là tờ báo đề ngày mai. Ông lật qua trang ba. Và đúng khoảnh khắc ông nhìn thấy tấm ảnh của chính mình trong tờ báo, mắt ông mở to, anh phóng viên bấm máy.
Hai tờ báo giống nhau
Sáng hôm sau, báo phát hành. Trang ba có tấm ảnh ông ngoại Vy, tay cầm tờ báo, mắt mở to, nhìn thẳng ống kính. Chú thích ghi rằng một thợ in lâu năm kiểm tra bản in trong ca đêm. Không có gì lạ cả.
Ông lấy tờ báo ông nhặt được đêm trước ra so. Hai tờ giống hệt nhau, từng chữ, từng vết mực, từng dấu chấm. Chỉ khác một chỗ: trong tờ báo ông nhặt đêm trước, phần chú thích dưới ảnh nhoè mực, và mấy chữ đọc được không phải là chữ trong tờ báo đã phát hành.
Vậy thì tấm ảnh trong tờ báo thứ nhất chụp từ lúc nào. Nếu tấm ảnh chỉ có vì ông cầm tờ báo lên. Và ông chỉ cầm tờ báo lên vì đã thấy tấm ảnh trong đó. Ông ngồi nghĩ mãi, nghĩ tới mức đau đầu, rồi thôi không nghĩ nữa.
Ông chỉ nói với Vy một câu, khi kể tới đây: có những thứ cứ đuổi nhau thành một vòng tròn, mình đứng trong vòng thì không biết đầu nó ở đâu.
Mấy chữ nhoè mực
Vy hỏi ông mãi mấy chữ đọc được dưới tấm ảnh nhoè là gì. Ông không bao giờ nói. Ông chỉ cười, bảo khi nào cần biết thì cháu sẽ biết.
Ông ngoại mất khi Vy hai mươi tuổi, nhẹ nhàng, trong mùa đông. Lúc dọn tủ của ông, Vy tìm thấy tờ báo cũ ấy, gấp làm tư, kẹp trong cuốn sổ tay nghề in. Giấy đã vàng, mực đã phai, tấm ảnh trang ba vẫn còn.
Vy soi dưới đèn, lần từng nét nhoè dưới tấm ảnh. Cô đọc được mấy chữ ông giấu suốt đời. Không phải lời tiên tri gì đáng sợ. Chỉ là một câu, viết theo kiểu chú thích ảnh: một thợ in lâu năm, cháu ngoại ông sẽ đọc câu này vào một mùa đông.
Vy ngồi lặng rất lâu. Ngoài cửa sổ trời bắt đầu mưa phùn. Cô nhận ra căn phòng đang mất điện, ngọn nến trên bàn chập chờn, và cô vừa kể lại toàn bộ câu chuyện này, thành tiếng, cho chính mình nghe, bằng đúng giọng chậm và nhỏ của ông ngoại.
Câu hỏi thường gặp
Nhà in báo ngày trước làm việc theo nhịp nào?
Bài vở thường chốt muộn để có tin mới nhất, sau đó làm bản in, rồi máy chạy trong đêm để báo kịp lên xe đi các nơi từ sáng sớm. Vì vậy thợ in báo gần như luôn làm ca đêm.
Cảm giác đã từng thấy là gì?
Đó là cảm giác thoáng qua rằng khoảnh khắc đang trải qua đã từng xảy ra trước đây. Giới nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu nguyên nhân, một giả thuyết phổ biến cho rằng nó liên quan tới cách não so khớp trải nghiệm mới với ký ức.
Vì sao truyện vòng lặp kiểu con gà quả trứng khiến người nghe bối rối?
Truyện đặt ra một nguyên nhân và một kết quả sinh ra lẫn nhau, không biết cái nào có trước. Não người quen suy nghĩ theo chuỗi thẳng, nên một vòng tròn không có điểm đầu khiến ta vừa tò mò vừa bất an.
Vì sao chuyện ma hay được kể khi mất điện?
Bóng tối và ánh nến làm không gian thu hẹp lại, mọi người ngồi sát nhau, không có tivi hay điện thoại xen vào. Không khí ấy khiến câu chuyện dễ chạm tới người nghe, và kể chuyện trở thành một cách để vượt qua đêm tối.
Truyện này có thật không?
Không. Đây là truyện hư cấu do Chuyện Ma sáng tác, nhà in và nhân vật đều không có thật. Truyện mượn nghề in báo đêm để kể một câu chuyện về thời gian và ký ức truyền qua nhiều thế hệ.
