Có một luật mình học được năm mười chín tuổi và giữ tới tận bây giờ: trước khi tắt đèn một căn phòng lạnh, phải chào.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện mình viết theo lối kể ngôi thứ nhất, nhân vật và bệnh viện đều là hư cấu, đặt ở một thị xã miền Bắc những năm tám mươi. Truyện về một căn phòng, một ông thầy, một công tắc đèn. Không có gì máu me, chỉ có một lời chào bị quên.
Năm mười chín tuổi và ông thầy ở nhà xác
Năm ấy mình mười chín, thi trượt, ở nhà phụ mẹ bán hàng. Ông chú họ làm ở bệnh viện thị xã xin cho mình một chân học việc. Người ta bảo việc nhẹ, chỉ ngồi trông, ghi sổ, mở cửa khi có người nhà tới. Chỉ có điều nơi ấy là nhà xác, một gian nhà mái bằng nằm khuất sau dãy bếp, cửa sắt sơn trắng, quanh năm mát lạnh.
Người dạy mình là ông Khiêm, đã trông nơi ấy hơn hai mươi năm. Ông gầy, ít nói, hút thuốc lào bằng chiếc điếu cày đặt ngay bậc cửa. Ngày đầu, ông không dạy mình ghi sổ, không dạy mở khoá. Ông dắt mình vào gian trong, đứng giữa phòng, chỉ lên công tắc đèn cạnh cửa.
Ông bảo: tối nào ra về cũng phải đứng đây, nhìn vào trong, nói một câu chào cho tử tế rồi mới tắt đèn. Chào thế nào cũng được, nhưng phải thật lòng, như chào người lớn trong nhà trước khi đi ngủ.
Mình nhịn cười. Mình là thanh niên thị xã, nghe đài, đọc báo, không tin mấy chuyện ấy. Nhưng mình nể ông, nên tối đó mình đứng ở cửa, lí nhí nói chào các bác, cháu về. Ông Khiêm gật đầu, tắt đèn, khoá cửa, không nói thêm gì.
Những buổi tối với chiếc điếu cày
Mấy tháng đầu yên ổn. Việc không nặng như mình sợ. Phần lớn thời gian là ngồi ở phòng ngoài, nghe đài, ghi sổ, tiếp những gia đình tới làm thủ tục. Ông Khiêm dạy mình cách nói chuyện với người đang có tang: nói chậm, nói ít, đưa cốc nước trước khi đưa tờ giấy.
Ông bảo cái nghề này người ngoài nghĩ là nghề sợ, thật ra là nghề lễ phép. Người tới đây ai cũng đang đau, người nằm trong kia thì không còn nói được, nên mình phải lễ phép thay cho cả hai bên.
Buổi tối, khi bệnh viện đã lên đèn, ông ngồi ở bậc cửa hút thuốc lào, kể chuyện thời trẻ. Ông kể những đêm mất điện phải thắp đèn dầu, những ngày mưa to nước tràn vào sân. Không lần nào ông kể chuyện ma. Mình hỏi, ông chỉ cười, bảo ở đây không có ma, chỉ có người cần được chào.
Tối nào ra về, mình cũng đứng ở cửa, chào một câu, rồi tắt đèn. Dần dần thành thói quen, như rửa tay trước khi ăn cơm.
Cái đêm mình quên chào
Mùa đông năm ấy ông Khiêm về quê ăn giỗ, để mình trông một mình ba hôm. Đêm thứ hai, mình có hẹn với mấy đứa bạn đi xem phim ở rạp thị xã. Mình làm xong việc, nhìn đồng hồ thấy muộn, vội vã khoá tủ, cầm áo, với tay tắt đèn gian trong rồi chạy ra cửa.
Mình đi được ba bước thì thấy ánh đèn vẫn hắt ra sân. Mình quay lại. Đèn gian trong vẫn sáng. Mình bật tắt công tắc mấy lần. Tiếng tách khô khốc vang lên, mà bóng đèn vẫn sáng đều, không chớp lấy một cái.
Mình kiểm tra cầu dao, cầu dao vẫn ở đúng chỗ. Mình rút cầu chì, bóng đèn vẫn sáng. Lúc đó mình mới thấy lạnh, không phải cái lạnh của căn phòng, mà là thứ lạnh chạy dọc sống lưng. Gian trong im phăng phắc, dãy ngăn lạnh bằng tôn trắng đứng thẳng hàng dưới ánh đèn, như những người đang đứng chờ.
Mình đứng ở cửa một lúc lâu. Rồi mình làm cái việc mà mình nghĩ cả đời không bao giờ làm. Mình cúi đầu, nói to, rõ từng chữ: cháu xin lỗi, cháu vội quá, chào các bác, cháu về. Mình chạm vào công tắc, chưa kịp bấm. Đèn tự tắt.
Lời giải thích không bao giờ được nói ra
Mình không đi xem phim nữa. Mình đạp xe về nhà, nằm cả đêm không ngủ. Hôm sau, mình đi tìm thợ điện của viện, nhờ xem cái công tắc. Anh thợ tháo ra, xem xét, bảo công tắc cũ thì có khi bị dính tiếp điểm, bấm mãi không ăn, rồi tự nhả ra lúc nào không biết.
Mình gật đầu, cảm ơn anh. Lời giải nghe rất hợp lý. Mình muốn tin nó lắm.
Ông Khiêm về, mình kể lại. Ông nghe hết, rít một hơi thuốc lào dài, nhả khói ra rồi mới nói. Ông bảo ông cũng từng quên một lần, năm ông hai mươi tư tuổi. Ông không kể đêm ấy chuyện gì xảy ra. Ông chỉ bảo từ đó ông không quên nữa.
Ông nói thêm một câu mà mình nhớ mãi: người ta ở đây không làm hại ai, họ chỉ không thích bị bỏ lại trong bóng tối mà không ai nói gì.
Ba mươi năm sau, người học việc mới
Mình làm ở nhà xác ấy thêm ba mươi năm. Ông Khiêm nghỉ, rồi mất. Bệnh viện xây lại, gian nhà mái bằng thành một khu hiện đại hơn, cửa tự động, đèn bật bằng cảm biến. Nhưng cạnh cửa gian trong, mình vẫn xin giữ lại một công tắc tay.
Năm ngoái có một cậu thanh niên về học việc, tóc nhuộm, đeo tai nghe, hai mươi tuổi. Ngày đầu, mình không dạy cậu ghi sổ, không dạy cậu mở khoá. Mình dắt cậu vào gian trong, đứng giữa phòng, chỉ lên công tắc.
Cậu nhịn cười, đúng như mình năm xưa. Mình không giận. Mình biết rồi sẽ có một đêm cậu vội.
Tối hôm qua, lúc giao ca, mình đi ngang cửa thì nghe cậu đứng ở trong, nói nhỏ: chào các bác, cháu về. Mình đứng ở hành lang, đợi đèn tắt. Và mình thề với bạn, ngay trước khi bóng đèn tắt hẳn, mình nghe từ trong gian lạnh vọng ra một tiếng ừ rất khẽ, khàn khàn, giống hệt tiếng ông Khiêm mỗi lần mình chào ông ra về.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều nghề có những luật kiêng truyền miệng?
Những nghề làm việc gần với cái chết, sông nước hay rủi ro thường có các nghi thức nhỏ để giữ sự tôn trọng và giúp người làm nghề bình tâm. Các nghi thức ấy truyền từ thầy sang trò như một phần của việc học nghề.
Vì sao nhà xác thường gợi nỗi sợ dù không có gì nguy hiểm?
Con người có nỗi sợ sâu xa với cái chết và những gì không còn sống, đó là phản ứng tâm lý rất tự nhiên. Không gian lạnh, yên tĩnh, ánh đèn trắng càng làm cảm giác ấy mạnh thêm.
Công tắc đèn cũ bấm không ăn là do đâu?
Công tắc cơ dùng lâu năm có thể bị mòn lò xo, bám bẩn hoặc dính tiếp điểm, khiến bấm mà mạch không ngắt. Một lúc sau tiếp điểm tự nhả ra nên đèn tắt như có ai bấm.
Người làm việc ở nhà xác có thường gặp chuyện lạ không?
Phần lớn người làm nghề kể rằng công việc yên tĩnh và đòi hỏi sự cẩn trọng, tôn trọng hơn là đáng sợ. Những chuyện lạ được kể thường gắn với sự mệt mỏi, ca đêm dài và không khí đặc biệt của nơi làm việc.
Vì sao lời chào lại quan trọng trong văn hoá Việt?
Người Việt coi trọng lễ phép với người lớn tuổi và với người đã khuất, thể hiện qua việc thắp hương, khấn vái, chào hỏi khi vào ra. Một lời chào ngắn là cách bày tỏ sự kính trọng đơn giản nhất.
