Hai giờ sáng, khi nồi sữa đậu vừa sôi, có tiếng gõ khẽ lên cánh cửa gỗ, và một cô gái gầy, tóc tết, đội chiếc nón lá rách vành, đứng ngoài sương hỏi xin một bát nước đậu nóng.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, xóm nghề và những người trong đó đều do mình đặt ra. Một truyện ma hiền, về một bà cụ làm đậu cả đời, và một vị khách quen lúc hai giờ sáng.
Xóm đậu lúc nửa đêm
Bà Mận làm đậu phụ đã gần năm mươi năm ở một xóm nghề ven sông. Cả xóm dậy từ nửa đêm, nhà nào cũng đỏ lửa, khói bếp lẫn hơi nước đậu bốc trắng các ngõ. Tới bốn giờ sáng, những bìa đậu trắng ngần đã ép xong, xếp lên mẹt, chờ các bà bán rong gánh đi chợ.
Bà làm một mình từ khi chồng mất. Ngâm đậu từ chiều, nửa đêm xay, lọc bã, đun sữa, chêm nước chua, ép khuôn. Tay bà làm như máy, không cần nghĩ. Bà bảo nghề này cái khó nhất là nước chua, chêm vừa thì đậu mịn, chêm quá thì đậu bở.
Đêm ấy là đầu mùa đông. Sương mù dày đặc. Hai giờ, nồi sữa đậu vừa sôi, bọt trắng cuộn lên thơm phức. Bà Mận đang hớt váng thì nghe tiếng gõ cửa.
Bà mở cửa. Một cô gái chừng mười tám tuổi đứng ngoài sương, gầy gò, tóc tết một bím dài, đội chiếc nón lá rách vành, vai đeo một cái tay nải nhỏ. Cô lễ phép xin một bát nước đậu nóng, bảo cô đi đường xa, lạnh quá.
Vị khách hai giờ sáng
Bà Mận múc cho cô một bát sữa đậu nóng, thêm một thìa đường. Cô gái ngồi xổm ở bậc cửa, hai tay ôm bát, thổi phù phù, uống từng ngụm nhỏ. Hơi nóng phả lên mặt cô, má cô hồng dần.
Bà hỏi cô đi đâu. Cô bảo cô từ làng trên xuống, nghe nói xóm này làm đậu, muốn xin học nghề. Bà Mận bật cười, bảo nghề này cực lắm, thức đêm, tay ngâm nước lạnh, có gì đâu mà học. Cô gái chỉ cười, mắt sáng lên nhìn những khuôn đậu.
Uống xong, cô đặt bát xuống bậc cửa, đặt cạnh đó một đồng xu nhôm loại cũ, rồi cảm ơn, đội nón đi vào sương. Bà Mận cầm đồng xu lên, thấy lạ. Loại xu này từ thời bà còn con gái, giờ đâu còn ai dùng.
Đêm sau, hai giờ, cô gái lại gõ cửa. Rồi đêm sau nữa. Đêm nào cũng một bát nước đậu, một đồng xu nhôm, một câu hỏi xin học nghề. Bà Mận quen dần, đêm nào cũng để sẵn một bát.
Những câu chuyện cũ
Có đêm cô gái ngồi lâu hơn, hỏi chuyện. Cô hỏi đậu ngâm bao lâu, nước chua lấy ở đâu, khuôn ép làm bằng gỗ gì. Bà Mận kể hết, vừa kể vừa làm. Kể tới đâu, cô gái gật gù tới đó, như ghi vào lòng.
Có đêm cô kể chuyện mình. Cô bảo nhà cô nghèo, cha mẹ mất sớm, cô muốn học một nghề để tự nuôi mình. Cô bảo nghe nói xóm đậu này có một người thợ già giỏi lắm, cô muốn xin theo học.
Bà Mận nghe mà lòng thắt lại. Chuyện cô gái kể, bà nghe quen quá. Năm bà mười tám tuổi, cha mẹ mất, bà cũng khăn gói từ làng trên xuống xóm đậu này, cũng xin theo học một ông thợ già, cũng đội chiếc nón lá rách vành, cũng tết tóc một bím dài.
Bà nhìn cô gái kỹ hơn. Dưới ánh đèn dầu, khuôn mặt ấy, nốt ruồi nhỏ dưới mắt trái ấy, bà đã nhìn thấy cả nghìn lần trong tấm gương cũ khi còn trẻ.
Đêm cuối mùa
Đêm cuối mùa đông, sương tan sớm. Hai giờ, cô gái gõ cửa như mọi đêm. Lần này bà Mận không múc nước đậu ngay. Bà kéo cô vào bếp, đặt vào tay cô cái gáo hớt váng, bảo cô thử làm một mẻ.
Cô gái làm vụng, tay run, chêm nước chua quá tay. Bà Mận cầm tay cô, chỉ từng chút một: chêm từ từ, nhìn sữa đậu kết hoa, thấy hoa vừa nở thì dừng. Hai bàn tay, một bàn tay già nhăn nheo và một bàn tay trẻ gầy guộc, cùng cầm một chiếc gáo.
Mẻ đậu ra khuôn, trắng mịn, thơm. Cô gái nhìn bìa đậu, mắt rưng rưng. Bà Mận cũng rưng rưng. Bà nói khẽ: con cứ học đi, nghề này cực, nhưng nó nuôi con cả đời. Cô gái cúi đầu thật sâu, nói con cảm ơn bà.
Rồi cô đội nón, bước ra cửa. Sương đã tan hết, trời hửng sáng. Bà Mận đứng ở bậu cửa nhìn theo. Cô gái đi dọc con ngõ, ngoái lại một lần, cười, rồi rẽ vào nhà ông thợ già đầu xóm, căn nhà đã phá đi từ ba mươi năm trước.
Đồng xu nhôm trong hộp gỗ
Sáng ấy, bà Mận ngồi rất lâu bên bậu cửa. Bà mở chiếc hộp gỗ nhỏ, nơi bà cất mấy đồng xu nhôm mà cô gái để lại suốt mùa đông. Bà đếm. Đúng bằng số đêm bà đã thức làm đậu năm đầu tiên học nghề, con số mà ông thợ già ngày xưa đã bắt bà ghi vào sổ để nhớ công.
Bà nhớ lại năm mười tám tuổi ấy. Bà nhớ đêm đầu tiên xuống xóm đậu, sương mù dày đặc, bà lạnh run, gõ cửa một nhà đang đỏ lửa xin bát nước đậu. Một bà cụ tóc bạc mở cửa, múc cho bà một bát nước đậu nóng có thêm một thìa đường.
Bà chưa bao giờ biết bà cụ ấy là ai. Hôm sau quay lại tìm thì căn nhà ấy không có ai làm đậu cả. Bà chỉ nhớ đôi bàn tay nhăn nheo cầm tay mình chỉ cách chêm nước chua, nhớ câu nói nghề này cực, nhưng nó nuôi con cả đời.
Mùa đông năm sau, bà Mận vẫn dậy lúc nửa đêm, vẫn đỏ lửa. Hai giờ sáng, nồi sữa đậu sôi, bà múc sẵn một bát, thêm một thìa đường, đặt ở bậu cửa. Không ai gõ cửa nữa. Nhưng sáng ra, bát nước đậu đã cạn, và bên cạnh, có một chiếc nón lá rách vành, được xếp gọn gàng.
Câu hỏi thường gặp
Đậu phụ truyền thống được làm qua những bước nào?
Đậu tương được ngâm mềm, xay với nước, lọc lấy sữa rồi đun sôi. Người thợ chêm nước chua hay chất làm đông để sữa kết lại thành hoa đậu, sau đó cho vào khuôn có lót vải và ép bớt nước. Bước chêm là bước cần tay nghề nhất.
Vì sao các làng nghề đậu phụ thường làm vào ban đêm?
Đậu phụ ngon nhất khi còn tươi, nên người làm phải xong từ trước sáng để kịp mang đi chợ sớm. Làm đêm cũng tránh được cái nóng ban ngày, giúp đậu không bị chua.
Vì sao về già người ta hay nhớ về mình thời trẻ?
Những ký ức từ tuổi thanh niên thường được ghi nhớ sâu vì gắn với nhiều lần đầu tiên và nhiều cảm xúc mạnh. Khi về già, nhìn lại quãng đời ấy giúp con người tự hiểu mình đã đi một hành trình thế nào.
Mô típ gặp lại chính mình ở thời khác có trong truyện nào?
Nhiều truyện cổ và truyện hiện đại dùng ý tưởng người già gặp lại mình thời trẻ, hay truyền lại nghề cho chính mình, như một vòng tròn khép kín. Ý tưởng ấy nói về sự truyền thừa và về việc mỗi người vừa là học trò vừa là thầy.
Nước chua dùng làm đậu là gì?
Đó là nước còn lại sau khi ép đậu, để lên men chua tự nhiên rồi dùng làm chất làm đông cho mẻ sau. Mỗi lò có nồi nước chua riêng, giữ qua nhiều mẻ, nên nhiều người coi đó là bí quyết của từng nhà.
