Cả nhà hát đã cắt điện sân khấu từ lúc mười một giờ, vậy mà khi Hiếu đang cuộn dây cáp ở cánh gà, ngọn đèn dõi trên ban công tầng hai bật sáng, một luồng trắng xé bóng tối, rọi xuống đúng giữa sân khấu, nơi chẳng có ai đứng.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, nhà hát, gánh hát và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Một truyện ma của sân khấu, nơi người ta tin rằng vai diễn hay thì không bao giờ rời đi hẳn.
Đêm diễn cuối
Hiếu làm thợ ánh sáng ở một nhà hát cũ của một thành phố miền nam. Nhà hát có tuổi đời gần trăm năm, ghế nhung đỏ đã sờn, trần trang trí hoa văn bong tróc, sàn gỗ sân khấu kêu cót két dưới mỗi bước chân. Đêm nay là đêm diễn cuối trước khi nhà hát đóng cửa một năm để sửa chữa.
Gánh cải lương diễn một vở cũ, khán giả đông kín, nhiều người lớn tuổi khóc ở cảnh cuối. Hạ màn, đèn tắt, khán giả về, nghệ sĩ tẩy trang. Gần nửa đêm, nhà hát chỉ còn Hiếu ở lại thu dọn dây đèn, cuộn cáp, phủ bạt lên các bàn điều khiển.
Hậu đài nhà hát ban đêm có mùi phấn son, mùi gỗ cũ, mùi bụi nhung. Những bộ áo diễn treo thành hàng trong phòng hoá trang như những người đứng chờ. Những tấm phông vẽ cung điện, vườn trăng dựng nghiêng vào tường.
Hiếu đã cắt cầu dao sân khấu. Anh đang ngồi cuộn dây ở cánh gà thì ngọn đèn dõi bật sáng.
Luồng sáng không người điều khiển
Đèn dõi là loại đèn có người đứng điều khiển, xoay theo nghệ sĩ di chuyển trên sân khấu. Nó đặt trên ban công tầng hai, phải có người đứng sau mới xoay được. Hiếu ngẩng lên. Ban công tối om, không thấy bóng ai sau đèn.
Luồng sáng đứng yên giữa sân khấu một lúc. Bụi lơ lửng trong luồng sáng, lấp lánh. Rồi luồng sáng bắt đầu dịch chuyển. Chậm rãi, từ giữa sân khấu sang trái, dừng lại, quay một vòng nhỏ, rồi lướt ra mép sân khấu, cúi xuống, như theo bước một người đang diễn.
Hiếu đứng chết lặng trong cánh gà. Anh đã điều khiển đèn dõi suốt mười năm. Anh nhận ra những bước ấy. Đó là đường đi của cảnh cuối vở diễn đêm nay: người đào chính bước ra, quay một vòng, ra mép sân khấu, quỳ xuống, cất câu vọng cổ.
Nhưng chị đào chính đêm nay đã về từ lâu. Và luồng sáng không đi theo những bước của chị. Nó đi chậm hơn, dừng lâu hơn, như theo bước của một người đã có tuổi.
Người đào cũ
Hiếu nhớ ra một chuyện ông thợ đèn già dạy nghề cho anh từng kể. Nhiều năm trước, vở diễn này từng là vở ruột của một nghệ sĩ lão thành. Bà diễn vai ấy mấy chục năm, trên chính sân khấu này. Cảnh cuối của bà, cả nhà hát lặng phắc, đèn dõi chỉ còn soi mỗi mình bà.
Bà diễn tới khi giọng không còn, rồi về hưu, ít lâu sau thì mất. Ông thợ đèn già kể đêm diễn cuối của bà, chính ông đứng đèn dõi, ông khóc tới mờ mắt mà vẫn không để luồng sáng rời bà một bước.
Luồng sáng trên sân khấu dừng ở mép, hạ thấp xuống, như theo một người đang quỳ. Hiếu nghe trong hơi thở của nhà hát cũ, rất khẽ, một câu vọng cổ, giọng phụ nữ đã khàn, ngân dài rồi tắt.
Anh không thấy sợ. Anh chỉ thấy thiếu một điều gì đó. Luồng sáng đang run, chao đi chao lại, như không ai giữ vững tay đèn.
Lên ban công
Hiếu đi lên ban công tầng hai. Cầu thang hẹp, tối, anh soi đèn điện thoại, bước nhẹ. Tới nơi, đèn dõi vẫn sáng, nhưng không ai đứng sau. Tay cầm đèn rung khe khẽ, luồng sáng lắc lư trên sân khấu như sắp rời khỏi người đứng dưới.
Hiếu đứng vào chỗ của người điều khiển đèn, đặt tay lên tay cầm. Tay cầm lạnh. Anh giữ chắc, chỉnh tiêu cự, khép vòng sáng lại cho gọn, ôm lấy cái khoảng trống ở mép sân khấu đúng tầm một người đang quỳ.
Rồi anh làm đúng điều ông thầy dạy: không để luồng sáng rời người diễn một bước. Luồng sáng nâng lên chậm rãi, theo một người đứng dậy, lùi về giữa sân khấu, dừng lại.
Ở giữa sân khấu, bụi trong luồng sáng tụ lại, lấp lánh, xoay nhẹ, thành một dáng hình mờ mờ, tóc búi, tay áo dài thướt tha. Dáng hình ấy cúi đầu, chào về phía hàng ghế khán giả trống, rồi chào lên ban công, nơi Hiếu đang đứng.
Màn hạ
Hiếu không biết mình đứng đó bao lâu. Khi dáng hình bụi tan đi, anh từ từ khép vòng sáng lại, nhỏ dần, nhỏ dần, như cách người ta kết thúc một vở diễn, rồi tắt đèn. Nhà hát chìm vào bóng tối. Anh nghe dưới hàng ghế trống một tràng vỗ tay, rất xa, như vọng lại từ những năm nào cũ.
Sáng hôm sau, Hiếu kể chuyện với ông thầy dạy nghề đã về hưu. Ông cụ ngồi im, rồi bảo, bà ấy chưa bao giờ chịu diễn khi không có người đứng đèn. Đêm cuối của nhà hát cũ, bà muốn diễn lần nữa, cậu đứng đèn cho bà là phải.
Nhà hát đóng cửa một năm. Khi mở lại, sàn gỗ mới, ghế mới, đèn mới. Ngọn đèn dõi cũ được giữ lại, đặt trong phòng truyền thống.
Đêm khai trương, Hiếu đứng đèn dõi mới. Trước giờ mở màn, anh lên phòng truyền thống, lau bụi cho ngọn đèn cũ, nói khẽ một câu như nhắc lịch diễn. Và đêm ấy, ở cảnh cuối, khi người đào trẻ quỳ ở mép sân khấu, Hiếu thấy trong luồng sáng của mình, bụi xoay nhẹ thành hai dáng hình, một trẻ, một già, cùng cúi đầu chào.
Câu hỏi thường gặp
Đèn dõi sân khấu là gì?
Đèn dõi là loại đèn chiếu có thể xoay hướng và điều chỉnh vòng sáng, do người điều khiển đứng sau đèn, dùng để chiếu theo nghệ sĩ khi họ di chuyển trên sân khấu, giúp khán giả tập trung vào nhân vật chính.
Vì sao trong luồng đèn ta thấy bụi lấp lánh?
Không khí luôn có những hạt bụi nhỏ. Khi chiếu một luồng sáng mạnh trong phòng tối, ánh sáng tán xạ trên các hạt bụi khiến chúng hiện ra lấp lánh, còn bên ngoài luồng sáng thì không thấy.
Cải lương là loại hình gì?
Cải lương là loại hình sân khấu ca kịch hình thành ở Nam Bộ vào đầu thế kỷ hai mươi, kết hợp hát, nhạc tài tử và diễn xuất. Bài vọng cổ là phần quen thuộc nhất, thường đặt ở những cảnh xúc động.
Vì sao nhà hát cũ hay có truyện ma?
Nhà hát là nơi chứa nhiều cảm xúc mạnh của nghệ sĩ và khán giả qua nhiều thế hệ, ban đêm lại vắng, tối, nhiều tiếng gỗ co giãn. Vì vậy ở nhiều nước, nhà hát cũ thường gắn với truyện kể về nghệ sĩ không rời sân khấu.
Truyện này có thật không?
Không. Đây là truyện hư cấu do Chuyện Ma sáng tác, nhà hát, gánh hát và nhân vật đều không có thật, không gắn với nghệ sĩ có thật nào. Truyện là lời tri ân những người làm việc phía sau ánh đèn.
