Khu tập thể đã cắt điện từ ba tháng trước, vậy mà đêm cuối cùng ấy, khi Hạnh dựng chân máy ảnh giữa sân, cả năm tầng nhà cùng một lúc bật đèn, từng ô cửa một, vàng ấm như những năm chị còn bé.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, khu tập thể và các nhân vật đều do mình nghĩ ra. Nếu bạn từng lớn lên ở một khu tập thể cũ, có lẽ bạn sẽ nhận ra vài tiếng động trong truyện này.
Lệnh phá dỡ
Hạnh làm nhiếp ảnh tự do, chụp kiến trúc, chụp đường phố. Chị lớn lên ở một khu tập thể năm tầng cũ, nhà chị ở tầng ba, căn thứ tư từ đầu cầu thang. Năm chị mười hai tuổi, cả nhà chuyển đi. Từ đó chị chưa quay lại.
Một hôm đọc tin, chị biết khu tập thể ấy sắp bị phá để xây toà nhà mới. Cư dân đã dọn đi hết từ mấy tháng trước, điện nước đã cắt, tuần sau máy xúc vào. Chị quyết định về chụp lần cuối.
Chị tới vào buổi chiều. Khu nhà xám xịt, tường loang lổ rêu, ban công còn những chiếc lồng sắt cơi nới, vài chiếc dây phơi đứt lủng lẳng. Cửa các căn hộ mở toang, bên trong trống rỗng, chỉ còn lịch cũ trên tường, những vết hình chữ nhật nơi từng treo ảnh.
Chị chụp tới chạng vạng. Rồi chị nghĩ: phải chụp một tấm ban đêm, khu nhà tối om dưới trời sao, để nói rằng nơi này đã chết. Chị dựng chân máy giữa sân, chờ trời tối hẳn.
Ô cửa đầu tiên bật sáng
Khoảng tám giờ tối, chị bấm máy phơi sáng dài. Đang nhìn vào màn hình máy ảnh, chị thấy trong khung hình có một đốm sáng vàng. Chị ngẩng lên. Ở tầng hai, một ô cửa sổ vừa sáng đèn.
Chị đứng sững. Rồi ô thứ hai sáng, tầng bốn. Rồi ô thứ ba, tầng một. Rồi lần lượt, như có ai đi dọc các tầng bật công tắc, từng ô cửa, từng ô cửa, cho tới khi cả năm tầng nhà sáng rực trong đêm. Ánh sáng không phải đèn trắng hiện đại. Đó là thứ ánh sáng vàng của bóng đèn sợi đốt, của đèn tuýp cũ, có ô còn leo lét như đèn dầu.
Rồi tiếng động tới. Tiếng radio phát bản tin thời sự từ đâu đó. Tiếng xoong nồi lạch cạch. Tiếng trẻ con đánh nhau trên cầu thang, tiếng mẹ quát. Tiếng bập bùng của ai đó tập đàn ghi ta, chỉ một bài, sai đi sai lại cùng một hợp âm. Mùi cơm mới chín, mùi cá kho, mùi khói bếp than tổ ong.
Hạnh không chạy. Chị đứng giữa sân, máy ảnh trên tay, nước mắt cứ thế chảy ra. Chị nhận ra bài hát ghi ta sai hợp âm ấy. Đó là anh hàng xóm tầng bốn, người mà cả tuổi thơ chị nghe tập đàn mà chưa bao giờ tập xong một bài.
Cầu thang lên tầng ba
Chị đi về phía cầu thang. Cầu thang hẹp, tường quét vôi xanh đã bạc, tay vịn bằng sắt mòn nhẵn. Lúc chiều nó tối om, giờ có ánh đèn từ các căn hộ hắt ra. Mỗi tầng chị đi qua đều có cửa mở, bên trong là cảnh sinh hoạt của những gia đình chị từng biết, nhưng mờ mờ như qua một làn hơi nước, như những bức ảnh phơi sáng quá lâu.
Bà cụ tầng một ngồi nhặt rau trước cửa. Hai đứa trẻ tầng hai chạy vụt qua chị, xuyên qua chị, hơi lạnh như gió quạt. Ông cụ tầng hai ngồi đọc báo, ngẩng lên gật đầu chào, như ngày xưa vẫn gật đầu chào con bé tóc tết hai bên đi học về.
Chị lên tầng ba. Căn thứ tư từ đầu cầu thang. Cửa mở. Bên trong có ánh đèn tuýp, chiếc bàn ăn gấp, mâm cơm đặt trên chiếu. Một người phụ nữ trẻ, tóc buộc gọn, đang xới cơm. Đó là mẹ chị, mẹ của những năm ba mươi tuổi.
Mẹ chị ngẩng lên, nhìn ra cửa, nhìn thẳng vào chị. Rồi gọi, giọng y như ngày xưa: Hạnh ơi, về rồi thì vào ăn cơm con, đứng đấy làm gì.
Lời chào ở ngưỡng cửa
Hạnh đứng ở ngưỡng cửa rất lâu. Chị muốn bước vào. Chị muốn ngồi xuống chiếu, ăn bát cơm mẹ xới, nghe bản tin thời sự từ chiếc radio trên nóc tủ. Mẹ chị giờ vẫn còn, sống với chị ở thành phố, nhưng đã già, đã quên nhiều thứ, đã không còn nhớ nổi khu tập thể này.
Nhưng chị biết nếu bước qua ngưỡng cửa ấy, có lẽ chị sẽ không ra nữa. Chị không biết vì sao chị biết, chỉ biết vậy, như người ta biết nước sâu khi nhìn màu nước.
Chị cúi đầu, nói khẽ: con chào mẹ, con về nhà đây. Người phụ nữ trẻ trong căn hộ mỉm cười, gật đầu, như hiểu, như đã chờ đúng câu ấy. Rồi chị giơ máy ảnh lên, bấm một tấm, căn phòng sáng đèn, mâm cơm, người mẹ trẻ cười.
Chị quay đi. Chị xuống cầu thang, không ngoái lại. Lúc chị bước ra sân, sau lưng chị, từng ô cửa sổ tắt đèn, lần lượt, như có ai đi dọc các tầng tắt công tắc trước khi đi ngủ. Tiếng ghi ta dừng giữa một hợp âm sai.
Tấm ảnh trên đầu giường
Tuần sau, khu tập thể bị phá dỡ. Hạnh không đến xem. Chị ở nhà, rửa ảnh.
Những tấm chụp ban chiều đều bình thường, tường loang lổ, cửa mở toang, căn hộ trống. Tấm phơi sáng lúc tám giờ chỉ là một khối nhà tối đen dưới trời. Nhưng tấm cuối cùng, tấm chị bấm ở ngưỡng cửa căn hộ tầng ba, lại hiện ra rõ ràng: một căn phòng có ánh đèn tuýp, mâm cơm trên chiếu, chiếc radio trên nóc tủ, và một người phụ nữ trẻ đang mỉm cười nhìn vào ống kính.
Chị in tấm ảnh ra, đóng khung, mang vào phòng mẹ. Bà cụ đang ngồi bên cửa sổ, nhìn tấm ảnh rất lâu, đôi mắt mờ đục bỗng sáng lên. Bà chỉ vào người phụ nữ trong ảnh, bảo: ơ, mẹ đây này. Rồi bà chỉ vào khoảng trống ở ngưỡng cửa trong ảnh, chỗ chẳng có ai, bảo: còn kia là con Hạnh đi học về.
Tấm ảnh giờ treo trên đầu giường mẹ chị. Thỉnh thoảng, những đêm khuya, Hạnh đi ngang phòng mẹ, nghe vọng ra tiếng radio rất khẽ đọc bản tin thời sự, dù trong phòng không có chiếc radio nào.
Câu hỏi thường gặp
Khu tập thể ở Việt Nam ra đời trong hoàn cảnh nào?
Các khu tập thể được xây nhiều ở đô thị miền Bắc trong nửa sau thế kỷ trước để làm nhà ở cho cán bộ, công nhân viên. Đó là những khối nhà nhiều tầng, căn hộ nhỏ, sinh hoạt chung khu vệ sinh hoặc cầu thang, tạo nên lối sống cộng đồng gắn bó.
Vì sao người ta lưu luyến khu tập thể cũ dù chật chội?
Khu tập thể gắn với tuổi thơ, với tình hàng xóm sớm tối có nhau. Sống chật nên người ta gần nhau hơn, chia nhau từng bát canh, trông con giúp nhau, ký ức ấy rất khó tìm lại ở nơi ở mới.
Vì sao mùi hương khơi dậy ký ức mạnh như vậy?
Khứu giác có liên hệ rất gần với các vùng não xử lý cảm xúc và ký ức. Vì thế một mùi quen như mùi cơm, mùi khói bếp có thể đưa mình về một khoảnh khắc rất xa một cách bất ngờ.
Chụp ảnh phơi sáng dài là gì?
Phơi sáng dài là để cửa trập máy ảnh mở trong thời gian lâu, giúp thu đủ ánh sáng vào ban đêm. Kỹ thuật này cần chân máy để máy không rung, và thường tạo ra những vệt sáng từ xe cộ, những bóng người mờ nhoè.
Làm sao lưu giữ ký ức về một nơi sắp mất đi?
Có thể chụp ảnh, quay phim, ghi âm lời kể của những người từng sống ở đó, sưu tầm đồ vật và giấy tờ cũ. Những tư liệu ấy giúp con cháu sau này hiểu được đời sống của một thời.
