Ở bức ảnh năm đầu tiên, cô y tá ấy đứng ngoài cùng bên trái, nửa người bị cắt khỏi khung, và tới bức ảnh năm thứ bốn mươi chín, cô đã đứng cách chính giữa đúng một người.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, bệnh viện huyện đồng bằng và những bức ảnh trong truyện đều do mình tưởng tượng. Đây là một truyện ma chậm, kể về một chồng ảnh cũ, và về chuyện không phải ai trong ảnh tập thể cũng đứng đúng chỗ của mình.
Năm mươi tấm ảnh trên bàn dài
Chị Thu bốn mươi hai tuổi, cán bộ phòng hành chính một bệnh viện huyện đồng bằng. Năm ấy bệnh viện tròn năm mươi năm thành lập. Ban giám đốc giao chị dựng một bức tường ảnh ở sảnh, xếp ảnh tập thể nhân viên từng năm, từ năm đầu tới năm nay.
Bệnh viện có truyền thống chụp ảnh tập thể vào ngày thành lập, cả viện đứng trước cổng chính. Chị Thu lục kho lưu trữ, tìm được đủ bốn mươi chín tấm, từ những tấm đen trắng nhỏ bằng bàn tay tới những tấm màu in khổ lớn. Tấm thứ năm mươi sẽ được chụp vào ngày lễ.
Chị trải bốn mươi chín tấm ảnh trên chiếc bàn dài phòng họp, xếp theo thứ tự năm. Nhìn từ đầu bàn tới cuối bàn, chị thấy bệnh viện lớn lên, từ hơn hai chục người đứng một hàng tới mấy trăm người đứng bậc thang. Áo trắng kiểu cũ dần thành áo xanh, áo hồng.
Chị dùng kính lúp soi tấm đầu tiên để ghi tên người, theo danh sách lưu trữ. Ở ngoài cùng bên trái, nửa người bị khung ảnh cắt mất, có một cô y tá trẻ tóc tết đuôi sam, áo cổ lật, nhìn thẳng vào ống kính. Danh sách năm ấy không có tên cô.
Cô y tá không già đi
Chị Thu soi tấm thứ hai. Cô y tá tóc đuôi sam vẫn đứng đó, lần này lọt hẳn vào khung, ở vị trí thứ hai từ trái sang. Tấm thứ ba, vị trí thứ ba. Cô không đổi kiểu tóc, không đổi kiểu áo, gương mặt không già đi một ngày.
Chị lướt nhanh dọc chiếc bàn. Tấm nào cũng có cô. Tấm năm thứ mười, cô đứng hàng đầu, cách mép phải bảy người. Tấm năm thứ hai mươi lăm, cô đứng ở hàng hai, giữa những bác sĩ đã bạc tóc. Tấm năm thứ bốn mươi, cô đứng ngay sau lưng ông giám đốc. Trong khi mọi người quanh cô đã đổi đồng phục ba lần, cô vẫn mặc áo cổ lật, tóc tết đuôi sam.
Chị Thu ngồi phịch xuống ghế. Không ai trong mấy chục năm ấy để ý. Ảnh tập thể đông người, chẳng ai soi từng khuôn mặt. Người ta chỉ tìm mình, tìm người thân, rồi gật gù.
Chị đếm. Mỗi năm, cô y tá nhích vào giữa thêm một người. Tấm thứ bốn mươi chín, năm ngoái, cô đứng cách chính giữa bức ảnh đúng một người. Người đứng chính giữa năm ngoái là bà giám đốc. Người đứng cạnh bà, giữa bà và cô y tá, là chị Thu.
Người cũ nhất bệnh viện
Chị Thu mang ảnh đi hỏi bà Lượm, người lao công đã nghỉ hưu, làm ở viện từ những năm đầu, nay ngoài tám mươi. Bà cầm kính lúp, nhìn tấm ảnh đầu tiên rất lâu, rồi đặt xuống, run tay.
Bà kể, cô ấy tên Nhàn, y tá trẻ nhất năm viện mới mở, mười tám tuổi. Ngày chụp tấm ảnh đầu tiên, cô Nhàn đang trực, chạy ra muộn, đứng ngoài cùng, bị cắt mất nửa người. Cô cười bảo năm sau sẽ đứng giữa. Mấy tháng sau, cô bị sốt nặng trong một mùa dịch, mất ở chính bệnh viện mình làm.
Bà Lượm bảo, năm nào chụp ảnh tập thể, bà cũng thấy hình như có ai đứng thêm, nhưng đếm lại thì đủ. Bà nghĩ là cô Nhàn đi chụp cho đủ lời hứa. Bà chưa bao giờ nói với ai, vì sợ người ta bảo bà lẩm cẩm.
Chị Thu hỏi, vậy khi cô Nhàn đứng được chính giữa thì sao. Bà Lượm nhìn chị, im lặng một lúc lâu, rồi chỉ bảo: ai mà biết, chưa năm nào cô ấy tới được giữa cả.
Ngày lễ năm mươi năm
Chị Thu định bỏ không treo ảnh. Nhưng bức tường ảnh đã được duyệt, khách mời đã gửi. Ngày lễ, cả bệnh viện mấy trăm người đứng trên bậc thang trước cổng chính để chụp tấm ảnh thứ năm mươi.
Theo sơ đồ, chị Thu được xếp đứng cạnh bà giám đốc ở hàng đầu, chính giữa, vì chị là người tổ chức. Chị đổi vị trí, xin ra đứng ngoài cùng bên trái. Chị nghĩ, nếu cô Nhàn muốn đứng giữa, thì chị tránh ra cho cô.
Người thợ ảnh đếm một, hai, ba. Đèn nháy loé lên. Mọi người vỗ tay, giải tán. Chị Thu thở phào, đứng thêm một lúc trên bậc thang vắng, nhìn cổng bệnh viện với tấm biển mới sơn.
Chiều hôm ấy, người thợ ảnh gửi tấm ảnh qua thư điện tử. Chị Thu mở ra, phóng to hàng đầu. Chính giữa, cạnh bà giám đốc, là một cô y tá tóc tết đuôi sam, áo cổ lật, cười tươi như vừa được giữ đúng lời hứa.
Ngoài cùng bên trái
Chị Thu kéo tấm ảnh sang trái. Ngoài cùng, nơi chị đứng, khung ảnh cắt mất nửa người. Chỉ còn nửa vai áo, một bên tóc và một bàn tay. Không ai nhìn ra đó là chị, trừ chính chị.
Chị in tấm ảnh, treo vào ô cuối cùng của bức tường, đúng như kế hoạch. Khách tới dự lễ đi dọc bức tường, khen bệnh viện năm mươi năm mà vẫn trẻ. Không ai để ý cô y tá tóc đuôi sam, cũng không ai để ý nửa người ở mép ảnh.
Tối đó, chị Thu ở lại một mình trong sảnh, đứng trước bức tường. Chị soi lại tấm ảnh năm thứ năm mươi. Cô Nhàn đứng giữa, tay buông thõng, nhìn thẳng vào ống kính. Còn ở mép trái, nửa người của chị Thu hình như đang nghiêng đầu, nhìn về phía giữa ảnh, như người đang đợi tới lượt.
Chị không nói với ai. Chị chỉ xin ban giám đốc cho phép từ năm sau đổi lệ, bệnh viện thôi chụp ảnh tập thể đứng hàng, chuyển sang chụp từng khoa riêng. Ban giám đốc đồng ý vì thấy cũng tiện. Nhưng tấm ảnh năm thứ năm mươi thì vẫn treo ở sảnh, và thỉnh thoảng có người bảo chị rằng, lạ nhỉ, cái nửa người ở mép trái ấy, hôm nay trông như đã lọt vào khung thêm một chút.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ảnh tập thể cũ lại dễ gây cảm giác rợn người?
Ảnh cũ ghi lại những gương mặt mà nhiều người nay đã khuất, ánh mắt nhìn thẳng vào ống kính như nhìn vào ta. Màu ố, nét mờ và việc không biết hết danh tính càng làm trí tưởng tượng chạy xa.
Vì sao người ta thường không nhận ra chi tiết lạ trong ảnh đông người?
Khi xem ảnh tập thể, ta chủ yếu tìm mình và người quen, bỏ qua phần còn lại. Hiện tượng này giống như việc ta không thấy những thứ mình không chủ động tìm kiếm.
Lưu trữ ảnh tư liệu của một cơ quan có ý nghĩa gì?
Ảnh tư liệu giúp ghi lại lịch sử, con người và những thay đổi qua thời gian. Nhiều cơ quan dùng chúng cho các dịp kỷ niệm, để thế hệ sau hiểu những người đi trước.
Vì sao mô típ người chết giữ lời hứa hay xuất hiện trong truyện ma?
Lời hứa dang dở là một nỗi day dứt mà ai cũng hiểu, nên ý tưởng người đã khuất quay về để hoàn thành nó rất dễ chạm tới người nghe. Nó vừa buồn vừa đáng sợ.
Vì sao truyện ma hay để nhân vật tự thay đổi hành động thay vì đối đầu?
Nhiều truyện ma Á Đông thiên về né tránh và tôn trọng người khuất mặt hơn là chống lại. Cách kết như vậy giữ không khí ám ảnh và để người nghe tự suy ngẫm.
