Có một chiếc gùi tre đặt ở bìa rừng mỗi cuối mùa thảo quả, đầy những chùm quả đỏ, và không ai trong nhà chị Mai biết ai là người lấy nó đi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, ngôi nhà, khu rừng và ba thế hệ phụ nữ trong truyện đều do mình đặt ra. Đây là một truyện ma hiền, có mùi khói bếp.
Vườn thảo quả dưới tán rừng
Nhà chị Mai ở một thôn nhỏ trên lưng chừng núi, cao tới mức sương mù có mặt gần như quanh năm. Ba đời nhà chị trồng thảo quả. Thảo quả không trồng ngoài nắng, mà trồng dưới tán rừng già, nơi đất ẩm, mát, lá mục dày cả gang tay. Mỗi mùa thu, những chùm quả đỏ rực mọc sát gốc, như những ngọn lửa nhỏ lấp ló dưới lá.
Mùa thu hoạch, cả nhà vào rừng cắt quả, gùi về, sấy trên lò củi trong căn nhà gỗ. Mùi thảo quả sấy thơm nồng, cay cay, bay khắp thôn, bám vào tóc, vào áo, cả tháng chưa hết.
Bà ngoại chị Mai có một thói quen mà cả nhà làm theo không cần hỏi. Cuối mùa, bà chọn những chùm quả đẹp nhất, đỏ nhất, xếp đầy một chiếc gùi nhỏ, mang ra đặt dưới gốc cây sa mu to ở bìa rừng, rồi đi về, không ngoái lại.
Sáng hôm sau, chiếc gùi luôn trống. Gùi được dựng ngay ngắn, sạch sẽ, có khi trong gùi còn một nắm lá thuốc, một bó nấm hương, hay một mẩu nhựa thông thơm.
Bà bảo là trả cho rừng
Hồi nhỏ chị Mai hỏi bà, mang quả ra đó cho ai. Bà bảo, trả cho rừng. Chị hỏi rừng là ai. Bà cười, xoa đầu chị, bảo rừng là rừng, rừng cho mình đất, cho mình bóng mát, cho mình nước, thì mình trả cho rừng một gùi.
Lớn lên, chị biết trong thôn có người nói bà chị dở hơi, có người nói chắc bọn con gái thôn bên lấy. Có lần chị rình. Chị nằm trong bụi cây cả đêm, mắt mở thao láo. Gần sáng, sương xuống dày đặc, chị không thấy gì nữa. Khi sương tan, gùi đã trống.
Chị chỉ nhớ một điều. Lúc sương đặc nhất, chị nghe tiếng bước chân rất nhẹ trên lá mục, nhẹ như bước chân của một người không có trọng lượng, và ngửi thấy một mùi hương lạ, mùi lá rừng sau mưa trộn với mùi thảo quả chín.
Rồi bà mất. Mẹ chị làm tiếp. Rồi mẹ già yếu, chị Mai làm thay.
Năm quên
Năm ấy giá thảo quả lên cao, thương lái vào tận thôn mua. Chị Mai bận tối mắt, sấy không kịp, bán không kịp. Hết mùa, chị đếm tiền, tính toán, sửa lại mái nhà. Chị quên chiếc gùi.
Ngày cuối cùng của mùa trôi qua. Đêm ấy sương xuống. Sáng ra sương vẫn chưa tan. Chiều vẫn chưa tan. Sương đặc tới mức đứng ở cửa không thấy cái cây trước sân, đưa tay ra không thấy đầu ngón tay. Cả thôn chìm trong một màu trắng đục, im lặng, ẩm ướt.
Ngày thứ hai, thứ ba, sương vẫn vậy. Không ai lên nương được, không ai vào rừng được, xe thương lái kẹt dưới chân dốc. Mấy đứa trẻ trong thôn bắt đầu ho vì ẩm. Củi ướt, bếp không cháy, lò sấy nguội lạnh.
Ngày thứ năm, mẹ chị Mai, đã yếu lắm, nằm trên giường hỏi khẽ, năm nay con có mang gùi ra bìa rừng không. Chị Mai đứng sững. Chị chạy xuống bếp, lục tìm những chùm quả còn lại.
Đi trong sương
Thảo quả tươi đã bán hết. Chị chỉ còn một bao quả khô, loại để nhà dùng. Chị xếp đầy gùi, rồi xách đèn đi ra bìa rừng. Sương dày tới mức chị phải lần theo hàng rào, theo tiếng con suối nhỏ, theo trí nhớ.
Tới gốc sa mu, chị đặt gùi xuống. Chị đứng im một lúc, rồi nói to, như nói với một người lớn tuổi đang giận: năm nay cháu quên, quả tươi bán hết rồi, cháu chỉ còn quả khô, rừng thông cảm cho cháu.
Sương khẽ động. Một làn gió rất nhẹ thổi qua mặt chị, mang mùi lá rừng sau mưa trộn mùi thảo quả. Rồi chị nghe một tiếng thở dài, không giận dữ, chỉ như tiếng thở dài của bà chị ngày xưa mỗi khi chị làm vỡ bát.
Chị về nhà, nằm cạnh mẹ. Đêm ấy chị ngủ một giấc sâu lạ lùng, không mộng mị.
Ngày thứ bảy
Sáng ngày thứ bảy, chị Mai tỉnh dậy vì ánh nắng. Sương đã tan hết. Cả thung lũng sáng rực, núi xanh trong veo như vừa được ai lau sạch. Trẻ con chạy ra sân reo hò, gà vịt kêu inh ỏi, xe thương lái rì rì bò lên dốc.
Chị chạy ra bìa rừng. Dưới gốc sa mu, chiếc gùi đã trống, dựng ngay ngắn. Trong lòng gùi có một thứ chị chưa bao giờ thấy suốt những năm trước: một chiếc lược sừng cũ, mòn vẹt, chuôi khắc hình chiếc lá.
Chị mang về đưa mẹ. Mẹ chị cầm lấy, ngắm thật lâu, rồi khóc. Đó là chiếc lược của bà ngoại. Ngày bà mất, cả nhà tìm mãi không thấy, tưởng đã rơi ở đâu đó trong rừng.
Từ đó, cuối mùa nào chị Mai cũng mang gùi ra bìa rừng, chọn những chùm quả đẹp nhất trước khi bán bất cứ thứ gì. Con gái chị giờ đã biết hỏi, mang quả ra đó cho ai. Chị cười, xoa đầu con, bảo trả cho rừng, và cho bà.
Câu hỏi thường gặp
Cây thảo quả được trồng ở đâu?
Thảo quả là cây gia vị ưa bóng, thường được trồng dưới tán rừng ở vùng núi cao, khí hậu mát và ẩm. Quả mọc thành chùm sát gốc, chín đỏ vào mùa thu, được sấy khô dùng làm gia vị và dược liệu.
Vì sao sương mù ở vùng núi có thể kéo dài nhiều ngày?
Khi không khí ẩm bị kẹt trong thung lũng, gió yếu và có lớp không khí ấm phía trên như một nắp đậy, sương mù không thoát ra được và có thể kéo dài nhiều ngày. Chỉ khi có gió mạnh hoặc nắng đủ ấm, sương mới tan.
Tục để lại một phần sản vật cho rừng có ý nghĩa gì?
Ở nhiều vùng sống dựa vào rừng, người ta có những cách bày tỏ lòng biết ơn với thiên nhiên, như để lại một phần thu hoạch hay không khai thác cạn kiệt. Trong truyện này, chiếc gùi là chi tiết hư cấu để nói về sự biết ơn và cách sống hòa thuận với rừng.
Vì sao mùi hương gợi ký ức mạnh mẽ đến vậy?
Khứu giác có đường đi trong não rất gần với vùng xử lý cảm xúc và ký ức, nên một mùi quen có thể đưa ta về một kỷ niệm cũ trong tích tắc. Đó là lý do mùi thảo quả hay mùi khói bếp làm người ta nhớ nhà, nhớ người thân.
Vì sao truyện ma về người thân đã khuất thường ấm áp?
Vì chúng nói về sự gắn bó còn tiếp tục sau khi người đã đi xa, điều mà ai từng mất người thân đều mong. Yếu tố kỳ bí làm câu chuyện thêm xúc động thay vì đáng sợ.
