Tắt đèn, nằm nhìn lên trần nhà, ban đầu chỉ là một khoảng đen, rồi dần dần những đốm sáng li ti hiện ra, những vòng gợn sóng lan chầm chậm, và đâu đó trong ấy có một hình như khuôn mặt đang nhìn xuống.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Mình đã kể về mặt lạ trong gương, về bóng đen ở khoé mắt. Hôm nay là một hiện tượng còn giản dị hơn: không gương, không ai, chỉ có bạn và bóng tối. Vì sao nhìn đủ lâu vào hư không thì hư không lại hiện ra hình?
Bóng tối không thật sự đen
Thử để ý khi bạn nhắm mắt trong một căn phòng tối hoàn toàn. Điều bạn thấy thường không phải màu đen tuyệt đối, mà là một màu xám đậm, lấm tấm, có chút gợn.
Các nhà nghiên cứu thị giác có một tên gọi mượn từ tiếng Đức cho màu xám ấy, nghĩa là màu xám tự thân. Nó tồn tại vì các tế bào cảm nhận ánh sáng trong mắt và các tế bào thần kinh dẫn tín hiệu lên não không bao giờ hoàn toàn im lặng.
Ngay cả khi không có ánh sáng nào chiếu vào, chúng vẫn thỉnh thoảng phát ra tín hiệu một cách ngẫu nhiên, như một chiếc radio bật mà không bắt được đài vẫn có tiếng rè rè.
Não nhận những tín hiệu ngẫu nhiên ấy và hiển thị chúng thành những đốm, những hạt, những vệt màu mờ. Bóng tối của mắt luôn có một chút nhiễu.
Những đốm sáng tự sinh ra
Ngoài nền nhiễu ấy, mắt còn có thể tự tạo ra những đốm sáng rõ hơn khi không có ánh sáng. Hiện tượng này có tên là đom đóm mắt, và giới khoa học gọi chung là ánh sáng tự phát của hệ thị giác.
Bạn có thể đã thấy nó khi dụi mắt mạnh: những vòng sáng, những hoa văn màu sắc hiện lên. Đó là vì áp lực cơ học kích thích các tế bào trong mắt, khiến chúng gửi tín hiệu như thể có ánh sáng.
Khi đứng dậy quá nhanh, ho mạnh, hắt hơi, hay nhìn vào một nguồn sáng rồi nhắm mắt, những đốm sáng cũng có thể xuất hiện. Đó là những trải nghiệm rất phổ biến.
Trong căn phòng tối, khi mắt đã thích nghi và trở nên rất nhạy, những đốm sáng nhỏ này trở nên dễ thấy hơn. Chúng nhảy múa, trôi đi, đổi màu, làm trần nhà như đang chuyển động.
Não sắp xếp nhiễu thành hình
Như mình đã nói nhiều lần trong loạt giải mã này, não là một cỗ máy tìm khuôn mẫu. Nó tìm ra mặt người trong ổ điện, tiếng nói trong tiếng quạt. Khi chỉ có nhiễu, nó cũng cố tìm hình trong nhiễu.
Những đốm sáng ngẫu nhiên vì thế được ghép thành vòng xoáy, mạng lưới, hoa văn, có khi thành một khuôn mặt, một bóng người. Càng nhìn lâu, càng chú ý, hình càng rõ.
Các nhà nghiên cứu đã làm những thí nghiệm cho người tham gia ở trong một trường nhìn đồng đều tuyệt đối, chẳng hạn che mắt bằng nửa quả bóng bàn và chiếu ánh sáng đều, kèm tiếng rè đều. Sau một lúc, nhiều người kể họ thấy hình ảnh, màu sắc, thậm chí những cảnh vật. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng trường đồng nhất.
Lời giải thích thường được đưa ra là khi giác quan không nhận được thông tin mới, não tăng độ nhạy và bắt đầu tự tạo ra nội dung. Những người thợ mỏ, người lái xe đêm dài, người ở trong hang tối lâu cũng hay kể những trải nghiệm tương tự.
Lúc sắp ngủ, hình càng dễ hiện
Khi nằm nhìn trần nhà lâu, bạn thường cũng đang dần buồn ngủ. Và như mình đã kể ở tập về ảo giác lúc thiếp ngủ, ở ranh giới giữa thức và ngủ, não rất dễ tạo ra hình ảnh sống động.
Những đốm sáng trên trần nhà có thể dần biến thành những cảnh vật, những khuôn mặt rõ nét hơn khi bạn chìm dần vào giấc ngủ. Lúc ấy, hình ảnh không còn đến từ mắt nữa mà đến từ chính những vùng não tạo giấc mơ.
Nếu bạn đang lo lắng, căng thẳng, vừa nghe một câu chuyện đáng sợ, nội dung của những hình ảnh ấy cũng dễ mang màu sắc u ám hơn.
Cách đơn giản để thoát ra là chớp mắt, quay đầu sang chỗ khác, hoặc bật một ngọn đèn nhỏ. Khi mắt nhận được ánh sáng thật, những hình tự tạo sẽ mờ đi ngay.
Khi nào cần đi khám mắt
Thấy đốm sáng, hạt nhiễu khi nhìn vào bóng tối là bình thường. Nhưng có những dấu hiệu nên được bác sĩ mắt kiểm tra.
Đó là khi bạn đột nhiên thấy nhiều chớp sáng như tia lửa ở một bên mắt, kèm theo những đốm đen, sợi đen trôi lơ lửng xuất hiện nhiều bất thường, hoặc như có một tấm màn che một phần tầm nhìn. Đây có thể là dấu hiệu của bong võng mạc, cần được khám ngay.
Một số người thấy những hạt nhiễu li ti như tuyết trên màn hình tivi cũ phủ kín tầm nhìn cả ngày lẫn đêm, liên tục. Tình trạng này đã được các nhà khoa học mô tả và đang được nghiên cứu. Nếu bạn gặp, hãy đi khám bác sĩ mắt hoặc bác sĩ thần kinh.
Còn lại, nếu chỉ là những đốm sáng nhảy múa trên trần nhà trước khi ngủ, bạn có thể coi đó là một buổi chiếu phim miễn phí của chính bộ não mình. Cảm ơn bạn đã cùng mình đi hết loạt giải mã này, hẹn gặp lại trong những câu chuyện tiếp theo của Chuyện Ma.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhắm mắt trong tối vẫn thấy màu xám lấm tấm?
Vì các tế bào trong mắt và đường thần kinh thị giác vẫn phát tín hiệu ngẫu nhiên khi không có ánh sáng, não hiển thị chúng thành nền xám có nhiễu.
Đom đóm mắt là gì?
Là những đốm sáng, vòng sáng hiện ra khi dụi mắt, đứng dậy nhanh, ho mạnh hoặc trong bóng tối, do các tế bào thị giác bị kích thích mà không cần ánh sáng.
Vì sao nhìn lâu vào bóng tối lại thấy hình?
Não là cỗ máy tìm khuôn mẫu, khi chỉ có nhiễu nó ghép nhiễu thành hoa văn, khuôn mặt. Khi thiếu thông tin mới, não còn tăng độ nhạy và tự tạo nội dung.
Hiệu ứng trường đồng nhất là gì?
Là khi một người ở trong trường nhìn đồng đều tuyệt đối kèm âm thanh đều đều, sau một lúc nhiều người thấy hình ảnh, màu sắc do não tự tạo ra.
Khi nào thấy chớp sáng cần đi khám ngay?
Khi đột nhiên thấy nhiều chớp sáng ở một bên mắt kèm đốm đen trôi nhiều bất thường hoặc như có màn che tầm nhìn. Đây có thể là bong võng mạc, cần khám ngay.
