Đi đêm trên con đường thẳng giữa cánh đồng, bạn thấy một đốm sáng lơ lửng ở cuối đường, lúc đỏ lúc xanh, lúc nhích sang trái lúc trôi sang phải, chạy mãi mà nó vẫn không gần thêm chút nào.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Chuyện đèn ma dẫn đường, đốm lửa lơ lửng ngoài đồng thì làng nào cũng có. Tập trước mình đã nói về ma trơi, hôm nay mình bàn chuyện khác: những đốm sáng ở rất xa, nơi đường chân trời, và vì sao chúng có thể đánh lừa cả người tỉnh táo nhất.
Đèn xe ở xa hơn bạn tưởng
Trên vùng đồng bằng rộng, ban đêm không có vật gì che chắn, mắt mình có thể thấy ánh đèn ở khoảng cách rất xa, xa hơn nhiều so với cảm giác. Một chiếc xe máy hay xe tải đang chạy ở tận con đường bên kia cánh đồng có thể chỉ hiện ra như một đốm sáng nhỏ.
Vì không có mốc để so sánh, bộ não không đoán được đốm sáng ấy ở cách bao xa. Nó có thể trông như đang lơ lửng cách mặt đất vài mét, ngay cuối con đường mình đang đi.
Khi chiếc xe kia rẽ, lên dốc, xuống dốc hay bị cây cối che khuất từng quãng, đốm sáng sẽ nhảy lên, tụt xuống, tắt rồi bật lại. Hai chiếc xe đi gần nhau trông như một đốm sáng tách đôi rồi nhập lại.
Ở một vùng sa mạc bên Mỹ có những ánh đèn rất nổi tiếng, người ta đồn đại là ma, là vật thể lạ suốt nhiều chục năm. Một số nhóm sinh viên và nhà nghiên cứu đã kiên nhẫn quan sát, đối chiếu và cho thấy phần lớn trong số đó là đèn xe chạy trên một con đường cao tốc ở rất xa. Dù vậy, vẫn có người tin rằng không phải mọi lần đều giải thích được.
Không khí làm ánh sáng nhảy múa
Ánh sáng từ một nguồn ở rất xa phải đi qua một lớp không khí dày sát mặt đất. Lớp không khí này không đứng yên mà luôn có những luồng nóng lạnh nhỏ chuyển động, giống như hơi nóng bốc lên trên mặt đường trưa hè.
Mỗi luồng không khí bẻ cong ánh sáng một chút, mỗi lúc một khác. Kết quả là đốm sáng ở xa cứ rung rinh, nhấp nháy, nhích qua nhích lại, dù nguồn sáng thật đang đứng yên.
Không khí còn tách ánh sáng trắng thành nhiều màu, giống lăng kính tách ánh sáng thành cầu vồng. Khi luồng không khí thay đổi liên tục, màu nào tới mắt mình trước cũng thay đổi, nên đốm sáng có thể chớp đỏ, chớp xanh liên hồi.
Gần đường chân trời, ánh sáng phải đi qua lớp không khí dày nhất, nên hiện tượng nhấp nháy và đổi màu ở đó mạnh nhất. Đây là lý do những đốm sáng thấp sát chân trời trông bí ẩn hơn hẳn những đốm sáng trên cao.
Ngôi sao cũng có thể giả làm đèn ma
Những ngôi sao sáng và hành tinh khi vừa mọc hay sắp lặn sẽ nằm ngay sát đường chân trời. Lúc ấy chúng nhấp nháy, đổi màu rất mạnh vì lý do vừa kể, và trông giống hệt một chiếc đèn lơ lửng phía xa.
Sao Kim, mà dân gian gọi là sao Hôm khi xuất hiện buổi tối và sao Mai khi xuất hiện buổi sáng, là vật sáng nhất trên bầu trời đêm sau mặt trăng. Nó sáng tới mức nhiều người tưởng là đèn máy bay hay vật thể lạ, nhất là khi nó ở thấp và nhấp nháy.
Một hiện tượng khác của mắt cũng góp phần. Khi mình nhìn chằm chằm vào một đốm sáng nhỏ trên nền tối hoàn toàn trong thời gian dài, đốm sáng ấy có thể trông như đang trôi, đang chuyển động, dù nó đứng yên. Hiện tượng này đã được các nhà tâm lý học mô tả từ lâu.
Và chuyện đi mãi mà không tới gần là dấu hiệu rất rõ: nếu đốm sáng ở thật gần, nó phải lớn dần khi mình tiến tới. Một vật không đổi kích thước khi mình đi là vật ở rất xa, hoặc ở tận bầu trời.
Tự kiểm tra một đốm sáng lạ
Nếu gặp một đốm sáng lạ, bạn có thể thử vài cách đơn giản. Thứ nhất, dừng lại và quan sát vài phút. Một ngôi sao sẽ từ từ di chuyển cùng bầu trời theo hướng mặt trời lặn. Đèn xe thì đi theo con đường, có lúc bị che khuất.
Thứ hai, tìm một vật cố định gần mình như cột điện, ngọn cây để làm mốc. So vị trí đốm sáng với mốc ấy, bạn sẽ biết nó có thật sự chuyển động hay chỉ là mắt mình đang rung theo.
Thứ ba, dùng điện thoại mở một ứng dụng bản đồ sao. Chỉ cần giơ máy lên hướng đó, ứng dụng sẽ cho biết ở chỗ ấy có hành tinh hay ngôi sao sáng nào không.
Và quan trọng nhất là đừng bỏ đường để đuổi theo đốm sáng ngoài đồng vào ban đêm. Ruộng sâu, kênh rạch, mương nước ban đêm rất nguy hiểm. Nhiều chuyện đèn ma dẫn người xuống ruộng có lẽ chỉ là chuyện người ta đã tò mò đi theo một ánh đèn ở rất xa.
Khi đèn ma trở thành câu chuyện
Một ánh đèn lạ ở chân trời rất dễ trở thành chuyện kể, vì nó vừa có thật, vừa không ai chạm tới được. Người này thấy, kể cho người kia, mỗi lần kể lại thêm một chút chi tiết.
Những ánh đèn nổi tiếng trên thế giới đều có chung kiểu ấy: có người thấy thật, có người chụp được ảnh, nhưng lời giải thích thì luôn bị chen bởi những tầng truyền thuyết.
Với mình, cái hay của ánh đèn xa là nó dạy mình biết khiêm tốn với đôi mắt. Mắt mình rất giỏi, nhưng nó cần mốc, cần ánh sáng, cần thời gian. Thiếu những thứ đó, nó sẽ lấp chỗ trống bằng trí tưởng tượng.
Lần tới đi đêm trên một con đường dài, nếu thấy đốm sáng lạ cuối trời, bạn cứ thong thả dừng lại, ngắm, đoán thử xem đó là xe, là sao hay là gì khác. Đó là một trò chơi khoa học nho nhỏ giữa đồng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đốm sáng ở xa lại đổi màu?
Các luồng không khí nóng lạnh sát mặt đất bẻ cong và tách ánh sáng thành nhiều màu, mỗi lúc một khác. Vì vậy đốm sáng ở thấp gần chân trời thường nhấp nháy đỏ xanh liên tục.
Làm sao biết đốm sáng là ngôi sao hay đèn xe?
Quan sát vài phút và so với một mốc cố định. Ngôi sao di chuyển chậm và đều cùng bầu trời, đèn xe đi theo đường và hay bị che khuất. Ứng dụng bản đồ sao trên điện thoại cũng giúp nhận ra.
Sao Kim có hay bị nhầm là vật thể lạ không?
Có. Sao Kim rất sáng, khi ở thấp gần chân trời lại nhấp nháy mạnh nên nhiều người tưởng là đèn máy bay hay vật lạ.
Vì sao đi mãi mà đốm sáng không gần thêm?
Vì nó ở rất xa, có khi là đèn xe bên kia cánh đồng hoặc là thiên thể trên trời. Vật ở gần sẽ lớn dần khi mình tiến lại.
Có nên đi theo đốm sáng lạ ngoài đồng ban đêm không?
Không nên. Ruộng sâu, kênh rạch, mương nước ban đêm rất nguy hiểm. Hãy đứng lại quan sát từ con đường an toàn.
