Nằm một mình trong phòng, bạn nghe trong tiếng vù vù của chiếc quạt có ai đó đang thì thầm, rõ đến mức bạn tắt quạt đi để nghe cho kỹ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập hôm nay là tập giải mã. Mình sẽ nói về những tiếng người không có người: tiếng nói trong tiếng quạt, trong tiếng mưa rơi, trong đoạn ghi âm ở nhà hoang mà nhiều người đưa lên mạng kèm lời bình rằng đã thu được giọng ma.
Những giọng nói từ không đâu cả
Rất nhiều người kể rằng họ nghe như có ai nói chuyện trong tiếng quạt máy, tiếng máy lạnh, tiếng nước chảy trong bồn, hay tiếng mưa trên mái tôn. Có khi là tiếng thì thầm không rõ lời, có khi là cả một câu ngắn, có khi là tên của chính mình.
Những người đi khám phá nơi hoang vắng thường mang theo máy ghi âm. Khi nghe lại, họ tìm thấy những đoạn nhiễu nghe như có người nói. Đoạn ấy được cắt ra, tăng âm lượng, kèm phụ đề, rồi lan truyền như bằng chứng.
Điều thú vị là cùng một đoạn âm thanh, mỗi người nghe ra một câu khác nhau. Người này nghe là đi ra đi, người kia nghe là ai đó, người thứ ba không nghe ra gì cả cho tới khi được nhắc.
Chính chi tiết ấy là chìa khoá để giải mã hiện tượng này.
Não là cỗ máy tìm lời nói
Cũng như với khuôn mặt, não người được rèn để bắt lấy tiếng nói. Trong một quán ăn ồn ào, bạn vẫn nghe ra tên mình ở bàn bên cạnh. Khả năng ấy rất quý trong đời sống, nhưng nó có mặt trái.
Khi gặp một âm thanh mơ hồ, có nhịp lên xuống, não lập tức thử ghép nó với những âm tiết quen thuộc. Tiếng quạt có nhịp đều, tiếng mưa có những đợt dày thưa, tiếng nhiễu có những đoạn trầm bổng. Não lấy những mảnh ấy và ráp thành lời.
Quá trình này diễn ra tự động và rất nhanh, giống như cách bạn nhìn đám mây thấy con voi. Khoa học gọi chung xu hướng ấy là ảo ảnh khuôn mẫu, còn với âm thanh thì nhiều người gọi là ảo ảnh âm thanh.
Ngôn ngữ mẹ đẻ cũng góp phần. Người Việt nghe nhiễu thường nghe ra tiếng Việt, người nói tiếng khác nghe ra tiếng của họ. Nếu đó thật sự là một câu nói, lẽ ra mọi người phải nghe ra cùng một thứ.
Sức mạnh đáng sợ của lời gợi ý
Thí nghiệm đơn giản nhất bạn có thể tự làm là cho ai đó nghe một đoạn nhiễu mà không nói gì. Phần lớn sẽ chỉ nghe thấy tiếng nhiễu. Sau đó, bạn nói trước nội dung câu nói được cho là ẩn trong đó, rồi cho nghe lại.
Lần thứ hai, rất nhiều người nghe ra đúng câu bạn vừa nói, rõ ràng đến mức không thể nghe khác đi được nữa. Âm thanh không đổi, chỉ có kỳ vọng trong đầu người nghe là đổi.
Đó là lý do những đoạn ghi âm ma trên mạng luôn có phụ đề. Phụ đề không chỉ giúp bạn nghe, nó dạy não bạn phải nghe gì. Bỏ phụ đề đi, cho một người chưa từng xem nghe thử, kết quả thường rất khác.
Hiện tượng này không chỉ có trong chuyện ma. Nó giải thích vì sao người ta nghe ra những câu kỳ quặc trong lời bài hát tiếng nước ngoài, hay tranh cãi mãi về một đoạn âm thanh lan truyền trên mạng.
Nguồn gốc vật lý của những tiếng thì thầm
Không phải tiếng động nào cũng do não tưởng tượng hoàn toàn. Nhiều thiết bị điện tử có thể bắt được sóng vô tuyến lạc, như máy ghi âm rẻ tiền, loa vi tính, thậm chí đường dây điện thoại cũ. Kết quả là đôi khi có những mẩu tiếng nói thật của một đài phát thanh hay bộ đàm lọt vào.
Trong nhà cũ, gió lùa qua khe cửa, nước chảy trong ống, mái tôn co giãn đều tạo ra âm thanh có nhịp. Ghi âm ở nơi vắng, máy sẽ tự tăng độ nhạy, phóng to cả những tiếng động nhỏ nhất thành tiếng xì xào.
Tiếng nói của chính người ghi âm cũng hay bị quên. Một tiếng thở dài, một câu lẩm bẩm, bước chân của người đi cùng ở phòng bên, khi nghe lại tách khỏi bối cảnh, rất dễ thành giọng lạ.
Nghĩa là trong đoạn ghi âm có thể có âm thanh thật, nhưng ý nghĩa của nó, câu nói nó mang theo, phần lớn là do người nghe gán vào.
Nghe bằng tai tỉnh táo
Nếu bạn hay nghe tiếng thì thầm trong tiếng quạt lúc đêm khuya, hãy để ý xem nó có xuất hiện khi bạn đổi quạt sang tốc độ khác không. Rất thường, nhịp thay đổi thì lời nói cũng biến mất.
Nếu bạn nghe một đoạn ghi âm được cho là có giọng ma, hãy thử nghe khi chưa đọc lời bình. Rồi so với điều bạn nghe được sau khi đọc. Khoảng cách giữa hai lần chính là phần do lời gợi ý tạo ra.
Nếu bạn nghe tiếng nói rõ ràng ở nơi yên tĩnh, nhiều lần, kèm cảm giác khó chịu kéo dài, đó là chuyện nên nói với bác sĩ, vì ù tai và một số tình trạng sức khoẻ có thể liên quan tới cách tai và não xử lý âm thanh.
Còn phần lớn thời gian, tiếng thì thầm trong đêm chỉ là bộ não chăm chỉ đang cố tìm một người để trò chuyện, trong căn phòng chỉ có mình bạn và chiếc quạt quay đều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mỗi người nghe đoạn ghi âm ma ra một câu khác nhau?
Vì câu nói không nằm sẵn trong âm thanh mà do não từng người ghép ra từ tiếng nhiễu. Kinh nghiệm, ngôn ngữ và kỳ vọng khác nhau nên mỗi người ráp ra một câu khác.
Máy ghi âm có thể thu được tiếng nói thật từ đâu?
Thiết bị điện tử đôi khi bắt được sóng vô tuyến của đài phát thanh, bộ đàm hay điện thoại. Ngoài ra còn có tiếng của chính người ghi âm hoặc người đi cùng mà họ quên mất.
Lời gợi ý ảnh hưởng đến việc nghe như thế nào?
Khi được biết trước nội dung, não dùng thông tin ấy để diễn giải âm thanh mơ hồ, và người nghe sẽ nghe ra đúng câu được gợi ý. Đây là lý do các đoạn ghi âm ma thường kèm phụ đề.
Nghe tiếng thì thầm trong tiếng quạt có phải là ảo giác bệnh lý không?
Thường là không. Đây là cách não bình thường tìm lời nói trong âm thanh có nhịp. Chỉ khi nghe tiếng nói rõ ràng ở nơi im lặng, thường xuyên và gây khó chịu thì mới nên đi khám.
Vì sao những đoạn ghi âm ma thường rất ngắn?
Ảo ảnh âm thanh dễ xảy ra với những mẩu âm thanh ngắn và mơ hồ. Đoạn càng dài, càng nhiều ngữ cảnh, não càng dễ nhận ra đó chỉ là tiếng nhiễu.
