Câu chuyện vừa tới đoạn cánh cửa cuối hành lang khẽ mở, và bạn thấy một luồng lạnh chạy dọc từ gáy xuống sống lưng, hai cánh tay nổi da gà lấm tấm, dù căn phòng vẫn ấm như cũ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã, và lần này đối tượng giải mã chính là bạn, người đang nghe. Người xưa nói lạnh gáy là có ma đứng sau. Hôm nay mình sẽ kể cho bạn nghe chuyện gì thật sự xảy ra trong cơ thể mỗi khi mình sợ.
Chuông báo động trong não
Sâu bên trong não có một vùng nhỏ hình hạt hạnh nhân, thường được gọi là hạch hạnh nhân. Nó đóng vai trò như một trạm canh gác, liên tục rà soát những gì mình nghe, thấy, cảm nhận để tìm dấu hiệu nguy hiểm.
Khi phát hiện điều đáng sợ, kể cả chỉ là một câu chuyện, trạm canh gác ấy có thể kích hoạt phản ứng báo động trước cả khi phần não suy nghĩ kịp phân tích. Đó là lý do mình giật mình trước rồi mới hiểu ra là chẳng có gì.
Phản ứng báo động này thường được gọi là phản ứng chiến hay chạy. Hệ thần kinh giao cảm được bật lên, các tuyến nội tiết tiết ra adrenaline và những hoóc môn liên quan, chuẩn bị cho cơ thể đối mặt hoặc bỏ chạy.
Nó là di sản từ tổ tiên rất xa xưa, khi một tiếng sột soạt trong bụi rậm có thể là thú dữ. Thà báo động nhầm trăm lần còn hơn bỏ sót một lần.
Vì sao lạnh gáy, lạnh tay chân
Khi báo động bật lên, cơ thể ưu tiên dồn máu tới những cơ bắp lớn và các cơ quan quan trọng. Các mạch máu nhỏ ở da, đặc biệt ở bàn tay, bàn chân, co lại. Vì thế khi sợ, tay chân mình lạnh đi, mặt có thể tái nhợt.
Cơ thể cũng có thể toát mồ hôi. Mồ hôi bốc hơi trên da làm mình thấy lạnh hơn nữa, nhất là ở gáy và lưng, nơi có nhiều tuyến mồ hôi.
Cảm giác luồng lạnh chạy dọc sống lưng là sự kết hợp của nhiều thứ cùng lúc: da co lại, lông dựng lên, mồ hôi rịn ra, các cơ lưng căng nhẹ. Không có luồng khí lạnh nào thật sự thổi qua, nhưng cảm giác thì rất thật.
Có lẽ chính vì cảm giác lạnh ấy mà trong nhiều nền văn hoá, ma luôn đi kèm hơi lạnh. Khi người ta sợ, người ta thấy lạnh, rồi người ta nghĩ cái lạnh đến từ con ma.
Nổi da gà, di sản của bộ lông
Nổi da gà, hay sởn gai ốc, xảy ra khi những cơ rất nhỏ nằm ở chân mỗi sợi lông co lại, kéo sợi lông dựng đứng và đẩy da quanh nó nhô lên thành những nốt nhỏ.
Ở những loài thú có lông dày, phản xạ này rất hữu ích. Khi lạnh, lông dựng lên giữ một lớp không khí ấm sát da. Khi sợ, lông dựng lên làm con vật trông to lớn hơn, như con mèo xù lông trước con chó.
Con người đã mất phần lớn bộ lông, nên phản xạ này không còn tác dụng đáng kể, nhưng nó vẫn được giữ lại như một dấu vết. Hệ thần kinh vẫn kích hoạt nó mỗi khi mình lạnh hoặc sợ.
Có một phát hiện thú vị gần đây từ các nhà nghiên cứu: những cơ nhỏ làm dựng lông còn liên quan tới các tế bào nuôi dưỡng nang tóc, nghĩa là phản xạ cổ xưa này có thể vẫn còn những vai trò khác mà ta chưa hiểu hết. Đây là lĩnh vực đang được tìm hiểu thêm.
Tim đập nhanh, thở gấp, cười to
Khi sợ, tim đập nhanh hơn và mạnh hơn để bơm máu, thở nhanh hơn để lấy thêm dưỡng khí. Đồng tử giãn ra để nhìn rõ hơn trong bóng tối. Tai trở nên thính hơn với những tiếng động nhỏ.
Cơ bắp căng lên, sẵn sàng bật dậy. Có người còn thấy bụng thắt lại, buồn đi vệ sinh, vì cơ thể tạm ngừng ưu tiên tiêu hoá.
Rồi khi nhận ra là chẳng có gì nguy hiểm, nhiều người bật cười, cười to, cười run. Tiếng cười ấy giúp xả căng thẳng và báo cho người xung quanh biết là mọi thứ đã ổn. Đó là lý do một nhóm bạn xem phim ma hay hét lên rồi cười lăn.
Toàn bộ chuỗi phản ứng này thường qua đi sau vài phút. Với người khoẻ mạnh, nghe một câu chuyện rùng rợn không gây hại. Nhưng nếu bạn có bệnh tim mạch hay đang trải qua căng thẳng nặng, hãy chọn những câu chuyện nhẹ nhàng hơn.
Vì sao bài hát hay cũng làm nổi da gà
Có một điều kỳ lạ: không chỉ sợ mới làm mình nổi da gà. Nghe một đoạn nhạc chạm tới cảm xúc, một giọng hát cao vút, một câu thơ hay, nhiều người cũng thấy một luồng rùng mình chạy dọc sống lưng.
Các nhà khoa học gọi trải nghiệm này bằng một từ mượn tiếng Pháp là frisson. Họ cho rằng nó liên quan tới những lúc âm nhạc làm mình bất ngờ, như một nốt chuyển giọng, một đoạn bùng nổ sau khoảng lặng, kích hoạt hệ thống cảm xúc và hệ thống tưởng thưởng của não.
Không phải ai cũng hay bị rùng mình khi nghe nhạc, và mỗi người rùng mình với những đoạn nhạc khác nhau. Lý do sâu xa vẫn đang được nghiên cứu.
Điều đó cho thấy cơn rùng mình không chỉ là tín hiệu sợ hãi, mà là tín hiệu của một cảm xúc mạnh. Có lẽ đó cũng là lý do mình thích những câu chuyện làm mình rợn người: chúng khiến mình cảm thấy rõ ràng rằng mình đang sống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sợ thì thấy lạnh gáy?
Khi sợ, mạch máu ở da co lại, mồ hôi rịn ra, lông dựng lên và cơ lưng căng nhẹ. Tất cả tạo cảm giác như có luồng lạnh chạy dọc sống lưng.
Nổi da gà là gì?
Là khi những cơ nhỏ ở chân sợi lông co lại, làm lông dựng đứng và da nhô lên thành nốt. Đây là phản xạ còn lại từ thời tổ tiên có bộ lông dày.
Vì sao sợ thì tay chân lạnh?
Cơ thể dồn máu cho cơ bắp lớn và cơ quan quan trọng, mạch máu nhỏ ở tay chân co lại nên tay chân lạnh đi.
Vì sao nghe nhạc hay cũng nổi da gà?
Âm nhạc chạm tới cảm xúc mạnh, nhất là đoạn bất ngờ, kích hoạt hệ cảm xúc và tưởng thưởng của não, gây cơn rùng mình gọi là frisson. Cơ chế chi tiết vẫn đang được nghiên cứu.
Nghe truyện ma có hại cho sức khoẻ không?
Với người khoẻ mạnh, cơn sợ ngắn khi nghe truyện thường không gây hại. Người có bệnh tim mạch hay đang căng thẳng nặng nên chọn nội dung nhẹ nhàng hơn.
