Cộc, cộc, cộc. Tiếng đũa cả gõ vào thành nồi nhôm vang lên lúc nửa đêm, dọc hành lang tầng ba của một khu tập thể cũ, và cả sáu nhà đều biết là nhà nào vừa bị gọi tên.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện ma vui do mình viết, kể lại qua lời một người phụ nữ nhớ về thời thơ ấu, khu tập thể và nhân vật đều hư cấu. Ai từng sống trong những dãy nhà có bếp chung cuối hành lang chắc sẽ thấy quen quen.
Bếp chung cuối hành lang tầng ba
Chị Hằng năm nay ngoài năm mươi. Hồi nhỏ, nhà chị ở tầng ba một khu tập thể bốn tầng ở thành phố phía bắc, thời mua gạo còn phải xếp hàng cầm tem phiếu. Sáu hộ trên tầng dùng chung một gian bếp ở cuối hành lang, mỗi nhà một góc, một cái bếp dầu, một kệ gỗ.
Người quản gian bếp ấy không ai giao, nhưng ai cũng công nhận, là bà Mão nhà đầu hồi. Bà nhỏ người, tóc búi, tay lúc nào cũng cầm đôi đũa cả bằng tre đã lên nước bóng. Bà quét bếp ngày ba lần, lau kệ, cọ chậu rửa, và đặc biệt không chịu được cảnh nồi bẩn để qua đêm.
Nhà nào để nồi chưa rửa, tối đó bà sẽ đứng trước cửa nhà ấy, gõ đũa cả vào thành nồi, cộc, cộc, cộc, cho tới khi có người ra rửa thì thôi. Người lớn trong dãy vừa sợ vừa nể. Bọn trẻ con thì gọi bà là bà đũa cả.
Năm chị Hằng học lớp bốn, bà Mão mất vì tuổi già. Đám tang xong, người ta để lại đôi đũa cả của bà trên kệ bếp, không ai nỡ dùng.
Những tiếng gõ trở lại lúc nửa đêm
Không có bà, gian bếp xuống cấp nhanh như trời trở gió. Nồi cháo khê để tới sáng, chảo mỡ đóng váng, gián chạy rần rần. Ai cũng bận, ai cũng nghĩ nhà khác sẽ rửa.
Rồi một đêm, khoảng mười hai giờ, cả tầng ba giật mình vì tiếng gõ. Cộc, cộc, cộc. Đều đặn, kiên nhẫn, y như hồi trước. Mẹ chị Hằng ngồi bật dậy, mặt tái đi, thì thầm: tiếng đũa cả.
Sáng ra, nồi cháo khê của nhà chú Tùng đã nằm chình ình giữa hành lang, ngay trước cửa nhà chú, đôi đũa cả đặt chéo trên miệng nồi. Chú Tùng nổi tiếng là người lười nhất dãy. Chú gãi đầu, xách nồi đi rửa, miệng lẩm bẩm chắc thằng nào chơi khăm.
Nhưng tối hôm sau, nhà nào để nồi bẩn, nhà đó nghe gõ. Đôi đũa cả trên kệ thì sáng nào cũng nằm ở một chỗ khác, có khi trên bậu cửa sổ, có khi dựng đứng trong chậu rửa, như vừa đi làm về mệt.
Chú Tùng thách đấu với bà đũa cả
Chú Tùng không tin. Chú tuyên bố trước cả dãy rằng đêm nay chú sẽ để nguyên nồi canh cua, xem ma làm gì được chú. Mấy ông hàng xóm cá cược với nhau một chầu chè đỗ đen, bọn trẻ con thì háo hức như sắp được xem phim.
Mười hai giờ, tiếng gõ bắt đầu. Cộc, cộc, cộc. Chú Tùng trùm chăn. Tiếng gõ to dần. Một giờ, tiếng gõ chuyển sang nhịp nhanh như trống trận. Hai giờ, nó gõ theo đúng điệu bài hát thiếu nhi mà con gái chú hay hát, vui tai tới mức con bé ngồi dậy vỗ tay theo.
Ba giờ sáng, cả tầng ba không ai ngủ được. Vợ chú Tùng đạp chú ra khỏi giường. Chú lết ra bếp trong bộ quần áo ngủ, cọ nồi canh cua tới sáng bóng. Tiếng gõ dừng ngay khi chú tráng nước lần cuối.
Sáng hôm ấy, ông hàng xóm thắng cược khao cả dãy chè đỗ đen. Còn chú Tùng thì từ đó trở thành người rửa bát chăm nhất dãy, chăm tới mức rửa giùm cả nồi nhà khác.
Tấm bằng khen của khu tập thể sạch nhất phường
Chừng nửa năm sau, tầng ba thành tầng sạch nhất khu. Rồi các tầng khác thấy vậy cũng học theo, dù họ không có ai gõ nồi. Cuối năm, khu tập thể được phường tặng bằng khen đơn vị giữ gìn vệ sinh tốt.
Hôm nhận bằng khen, người ta treo nó trong gian bếp chung tầng ba, ngay phía trên chỗ để đôi đũa cả. Chú Tùng đứng ra phát biểu, nói một câu khiến cả khu cười: thành tích này là của bà Mão, cháu chỉ là đứa bị gõ nhiều nhất.
Chị Hằng nhớ mãi chi tiết ấy, vì chú Tùng ngoài bốn mươi tuổi mà đứng giữa cuộc họp phường vẫn xưng cháu với một người đã khuất. Ở khu ấy, trước mặt bà Mão, ai cũng là con cháu.
Sáng hôm sau, tấm bằng khen hơi nghiêng đi một chút, và đôi đũa cả được đặt ngay ngắn trên nóc khung, như một người vừa ngắm nghía thành quả rồi để lại dấu.
Đôi đũa cả trong căn hộ chung cư mới
Nhiều năm sau, khu tập thể được phá dỡ để xây chung cư mới. Mỗi nhà có bếp riêng, có máy rửa bát, không còn gian bếp chung nào nữa. Ngày dọn đi, chị Hằng xin giữ đôi đũa cả, gói trong tờ báo cũ, mang theo như một kỷ niệm.
Chị treo nó trong bếp nhà mình, ở căn hộ tầng mười hai. Chồng chị cười, bảo treo đôi đũa cũ làm gì cho vướng. Chị chỉ nói: để nhớ thôi anh.
Rồi một tối, cậu con trai mười bảy tuổi của chị ăn mì xong để nguyên cái nồi trong bồn, đi ngủ. Đúng mười hai giờ đêm, cả nhà nghe vang lên từ phía bếp: cộc, cộc, cộc.
Chị Hằng nằm trong phòng, bật cười thành tiếng. Chồng chị trùm chăn. Cậu con trai lật đật chạy ra bếp. Và từ đêm ấy, căn hộ tầng mười hai trở thành căn hộ duy nhất trong toà nhà không bao giờ có một cái nồi bẩn nào nằm qua đêm.
Câu hỏi thường gặp
Bếp chung trong khu tập thể ngày xưa như thế nào?
Ở nhiều khu tập thể xây trong thời bao cấp, các hộ trên cùng tầng thường dùng chung khu bếp và khu vệ sinh. Mỗi nhà có một góc nấu riêng, nên chuyện giữ gìn vệ sinh chung là chuyện cả dãy phải bảo nhau.
Tiếng gõ lộc cộc trong nhà lúc nửa đêm thường do đâu?
Ống nước kim loại co giãn khi nhiệt độ thay đổi, hoặc rung lên khi có người dùng nước ở tầng khác, có thể phát ra tiếng gõ đều. Mái tôn, khung cửa sắt cũng kêu khi nguội dần về đêm.
Để bát đĩa bẩn qua đêm có sao không?
Thức ăn thừa ở nhiệt độ phòng là môi trường tốt cho vi khuẩn sinh sôi, lại thu hút kiến, gián và chuột. Rửa ngay sau bữa ăn vừa sạch hơn vừa đỡ tốn công cọ rửa vì thức ăn chưa khô cứng.
Vì sao khu tập thể cũ có nhiều chuyện ma truyền miệng?
Nhà cũ, hành lang dài, đèn mờ và rất nhiều tiếng động từ các hộ khác là mảnh đất tốt cho trí tưởng tượng. Sống gần nhau nên một câu chuyện lan rất nhanh, mỗi người kể lại thêm thắt một chút.
Vì sao đồ vật của người đã mất lại được giữ làm kỷ niệm?
Đồ dùng hằng ngày của một người mang dấu ấn thói quen của họ, nhìn thấy là nhớ ra giọng nói, dáng điệu. Giữ một món đồ nhỏ là cách nhiều người giữ lại một phần ký ức chung.
