Lá thư thứ nhất chỉ nhắc tới anh ấy trong một dòng, lá thư thứ ba đã dành cho anh ấy một trang, và lá thư cuối cùng thì không còn nói về ai khác.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, được kể qua những lá thư tưởng tượng mà một cô y tá trẻ gửi em gái trong những năm chiến tranh. Bệnh xá, con suối và người lính trong thư đều do mình viết ra, không gắn với đơn vị hay địa danh nào có thật. Mình xin đọc chậm, như người ta đọc thư cũ.
Lá thư thứ nhất, viết dưới mái lán
Em Mai thương. Chị lên tới bệnh xá được nửa tháng rồi. Bệnh xá là mấy dãy lán tre lợp lá, nằm sát một con suối trong rừng sâu, ban ngày trời xanh mà vẫn tối vì cây che kín. Chị được giao trực đêm ở lán người ốm nặng, ngày ngủ bù dưới võng. Em đừng lo, các chị lớn thương chị lắm.
Đêm ở đây dài, em ạ. Tiếng suối chảy suốt đêm, tiếng côn trùng rền rền, thỉnh thoảng có tiếng chim lạ kêu như người gọi. Chị thắp đèn dầu, đi giữa các sạp nằm, đắp chăn, đưa nước cho anh em sốt rét.
Có một chuyện nhỏ chị kể em nghe. Đêm qua, gần nửa đêm, có một anh bộ đội đứng ở cửa lán, xin chị bát nước. Anh gầy, quân phục bạc, đội mũ tai bèo, đeo chiếc bi đông móp một bên. Chị múc nước cho anh, anh uống một hơi, cảm ơn rồi đi ra phía suối.
Chị đoán anh là người của đơn vị nào đi ngang qua, ghé xin nước. Ở đây chuyện ấy thường lắm. Em ở nhà nhớ đỡ đần mẹ, chị gửi em cái kẹp tóc bằng vỏ đạn các anh làm cho, em giữ nhé.
Lá thư thứ ba, khi chị bắt đầu để ý
Em Mai. Anh bộ đội hôm trước, chị kể em ấy, đêm nào cũng tới. Đúng nửa đêm, đứng ở cửa lán, xin một bát nước. Anh không vào trong, chị mời ngồi nghỉ anh cũng lắc đầu. Anh uống xong thì đi về phía suối, không bao giờ quay lại phía đường mòn ra ngoài.
Chị hỏi tên, anh bảo anh tên Tư, quê ở một làng ven sông ngoài Bắc, có mẹ già và một đứa em gái trạc tuổi em. Chị hỏi đơn vị, anh chỉ cười, bảo đơn vị anh đi trước cả rồi, anh đi sau một chút.
Sáng ra chị hỏi chị Thoa phụ trách sổ sách. Chị ấy giở cuốn sổ ghi người ra vào bệnh xá, không có ai tên Tư. Các anh gác ở đầu đường mòn cũng bảo mấy đêm nay không có ai đi qua. Chị Thoa nhìn chị một lúc lâu, bảo em trực đêm nhiều quá, mệt rồi nhìn nhầm.
Chị không nhìn nhầm đâu em. Chị còn nhớ rõ chiếc bi đông móp và mùi khói bếp trên áo anh. Có điều chị để ý thấy một chuyện, mà chị không dám viết dài. Anh đứng ngay chỗ đèn dầu soi tới, mà dưới chân anh, chị không thấy bóng.
Lá thư thứ năm, đêm chị bị sốt
Em Mai thương. Chị viết thư này lúc vừa khỏi một trận sốt rét. Em đừng lo, chị khoẻ lại rồi. Chị kể em nghe chuyện đêm chị sốt, vì chị không biết kể cho ai khác.
Hôm ấy chị run cầm cập mà vẫn cố đi trực, vì lán đông người ốm quá. Gần nửa đêm, chị ngồi gục xuống cạnh cửa lán. Chị mơ màng thấy anh Tư tới. Lần này anh không xin nước. Anh ngồi xuống bên chị, mở chiếc bi đông, đưa lên miệng chị, nước mát lạnh như nước suối đầu nguồn.
Anh bảo cô y tá ơi, cô cho anh nước mãi, hôm nay anh trả cô. Rồi anh lấy chiếc khăn của chị, nhúng nước suối, đặt lên trán chị.
Sáng ra, các chị tìm thấy chị nằm trên sạp tre trong lán trực, chăn đắp ngay ngắn, khăn ướt trên trán. Không ai đưa chị vào cả. Trên sạp, bên cạnh chị, có một vũng nước nhỏ, mát lạnh, như ai vừa đặt một chiếc bi đông xuống rồi nhấc đi.
Lá thư thứ sáu, ở khúc suối phía trên
Em Mai. Mấy hôm trước, tổ công tác đi sửa đường mòn ở khúc suối phía trên bệnh xá, cách chừng hai cây số. Các anh tìm thấy một chiếc ba lô cũ và một chiếc bi đông móp một bên, vướng trong rễ cây sát bờ suối, đã nằm đó từ trước mùa mưa.
Trong ba lô có một cuốn sổ nhỏ ngấm nước. Chữ đã nhoè gần hết, chỉ đọc được một dòng ở trang đầu, ghi tên người chủ: Tư, kèm tên một làng ven sông ngoài Bắc. Chị Thoa hỏi lại các anh bên trạm giao liên. Hồi đầu mùa khô có một nhóm thương binh được đưa về bệnh xá mình, một anh đi sau cùng, sốt cao, khát nước, đã không tới được.
Em ạ, chị ngồi bên bờ suối rất lâu. Chị nghĩ tới đêm đầu tiên anh đứng ở cửa lán xin bát nước, đúng cái việc anh không làm được trên con đường ấy. Chị nghĩ anh đi theo đơn vị tới tận đây, chỉ để xin cho được một bát nước, rồi ở lại với những người đang khát.
Các chị lớn làm một lễ nhỏ bên suối. Chị rót đầy nước vào chiếc bi đông của anh, đặt trên một gốc cây. Sáng hôm sau, bi đông cạn sạch, nắp vặn chặt như cũ.
Lá thư cuối cùng, và chiếc bi đông trên bàn thờ
Em Mai thương. Đây là lá thư cuối chị viết từ bệnh xá, tháng sau chị được chuyển về tuyến sau. Từ hôm làm lễ, anh Tư không tới cửa lán nữa. Nhưng chị vẫn rót nước vào bi đông mỗi tối, và sáng nào bi đông cũng cạn.
Chị xin phép mang chiếc bi đông theo. Chị định một ngày nào đó hoà bình, chị sẽ đi tìm cái làng ven sông có tên trong cuốn sổ, gửi lại cho mẹ anh, nói với bà rằng anh vẫn đi làm việc tốt tới tận cuối cùng.
Bạn ơi, những lá thư ấy, trong truyện, được cô em gái giữ suốt mấy chục năm, rồi tới tay đứa cháu. Người chị sau chiến tranh đã tìm được làng ven sông, nhưng mẹ anh Tư đã mất, chỉ còn cô em gái anh. Hai người phụ nữ, hai cô em gái của hai người lính, ngồi với nhau suốt một buổi chiều.
Chiếc bi đông giờ đặt trên bàn thờ nhà cô em gái anh Tư. Tối nào người trong nhà cũng rót đầy nước. Đứa cháu nói, chuyện này nghe thì khó tin, nhưng cả nhà đã thôi thắc mắc từ lâu: sáng nào bi đông cũng cạn, nắp vặn chặt, và những đêm trời oi, cả nhà ngủ ngon lạ thường, như có ai vừa đi qua đặt khăn mát lên trán từng người.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao truyện kể qua thư lại có sức ám ảnh riêng?
Thư là giọng nói trực tiếp của nhân vật, có ngày tháng, có những điều chưa kịp nói. Người nghe chỉ biết những gì người viết biết, nên cảm giác bí ẩn và gần gũi đều tăng lên.
Sốt rét từng là nỗi ám ảnh thế nào ở vùng rừng núi?
Sốt rét do ký sinh trùng truyền qua muỗi, từng rất phổ biến ở vùng rừng núi nhiệt đới. Người bệnh sốt cao, rét run từng cơn và rất cần được chăm sóc, bù nước kịp thời.
Vì sao người sốt cao hay thấy những hình ảnh lạ?
Sốt cao có thể làm rối loạn tạm thời hoạt động của não, gây mê sảng và ảo giác. Những gì người bệnh thấy thường trộn lẫn ký ức, mong mỏi và môi trường xung quanh.
Mô típ người chết không có bóng xuất hiện ở đâu?
Ý niệm hồn ma không có bóng hay không soi gương được có trong truyện kể của nhiều dân tộc. Đó là cách người xưa đánh dấu ranh giới giữa người sống và cõi khác.
Rót nước, đặt đồ vật của người đã khuất lên bàn thờ có ý nghĩa gì?
Với nhiều gia đình Việt, đặt kỷ vật và dâng nước là cách tưởng nhớ, coi người đã khuất vẫn là thành viên trong nhà. Đây là nét văn hoá tôn kính, không phải nghi lễ gọi hồn.
