Bạn đang phơi đồ ngoài sân, cả nhà đi vắng hết, thì nghe rõ ràng từ trong nhà vọng ra một tiếng gọi tên mình, đúng giọng, đúng ngữ điệu, quay vào thì căn nhà im phăng phắc.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Có một lời dặn dân gian ở nhiều nơi: đêm khuya nghe ai gọi tên thì đừng thưa ngay. Hôm nay mình không bàn chuyện kiêng cữ, mà nói về một điều khoa học đã biết khá rõ: nghe thấy tên mình khi không có ai gọi là chuyện rất nhiều người khoẻ mạnh từng gặp.
Một trải nghiệm phổ biến hơn bạn nghĩ
Nếu bạn từng nghe ai gọi tên mình rồi quay lại không thấy ai, bạn không hề lạ. Các khảo sát tâm lý ở nhiều nước cho thấy một tỷ lệ đáng kể người bình thường, khoẻ mạnh, từng có ít nhất một lần nghe thấy tiếng gọi tên như vậy.
Trải nghiệm này thường ngắn, chỉ một tiếng gọi, rõ ràng, có khi bằng giọng một người thân quen. Nó hay xảy ra khi mình đang ở một mình, trong lúc làm việc tay chân lặp đi lặp lại, lúc mệt mỏi, lúc sắp ngủ hay vừa thức dậy.
Người trải qua thường bị giật mình và tò mò, nhưng sau đó vẫn sinh hoạt bình thường. Đây là kiểu trải nghiệm mà các nhà tâm lý xếp vào nhóm những ảo giác thoáng qua ở người khoẻ mạnh.
Mình nói rõ điều này ngay từ đầu để bạn yên tâm: nghe tên mình một lần không có nghĩa là có điều gì không ổn.
Tên mình là âm thanh đặc biệt với não
Thử nhớ lại lần bạn đứng trong một bữa tiệc ồn ào, đang nói chuyện với một người, bỗng ở góc phòng bên kia có ai nhắc tên bạn, và bạn nghe thấy ngay. Hiện tượng ấy được các nhà tâm lý gọi là hiệu ứng bữa tiệc ồn ào.
Nó cho thấy bộ não liên tục lắng nghe âm thanh xung quanh ở chế độ nền, kể cả khi mình không để ý. Và tên của mình là một trong những âm thanh mà não ưu tiên phát hiện nhất, vì từ khi còn nhỏ, tiếng gọi tên luôn đi kèm những điều quan trọng.
Một hệ thống nhạy như vậy thì đôi khi sẽ báo động nhầm. Giống như cái chuông báo cháy rất nhạy đôi lúc kêu vì khói nấu ăn, bộ não đôi lúc nghe ra tên mình trong một âm thanh chẳng liên quan.
Với nhiều nhà khoa học, đó là cái giá hợp lý: thà đôi lúc nghe nhầm còn hơn bỏ lỡ một tiếng gọi thật.
Não tự ghép tiếng ồn thành tiếng gọi
Ở một tập trước, mình đã kể chuyện não ghép những tiếng ồn ngẫu nhiên thành tiếng nói. Nghe tên mình cũng là một trường hợp như thế. Tiếng nước chảy, tiếng quạt, tiếng gió lùa qua cửa, tiếng xe ngoài đường có những đoạn âm điệu na ná như hai tiếng tên mình.
Não vốn luôn đoán trước điều sắp nghe. Khi nó đang chờ đợi một tiếng gọi, chẳng hạn bạn đang chờ mẹ về, chờ con gọi, nó sẽ càng dễ khớp những âm thanh mơ hồ thành tiếng gọi ấy.
Lúc buồn ngủ, mệt mỏi hay căng thẳng, khả năng phân biệt âm thanh thật và âm thanh do não đoán bị kém đi. Đó là lý do tiếng gọi tên hay đến vào lúc khuya, lúc sáng sớm, lúc mình làm việc quá sức.
Ở ranh giới giữa thức và ngủ, như mình đã nói trong tập về ảo giác lúc thiếp ngủ, não còn có thể tự tạo ra tiếng gọi rất rõ mà không cần âm thanh nào bên ngoài.
Khi người nghe đang nhớ một người đã khuất
Có một hoàn cảnh đặc biệt mà mình muốn nói nhẹ nhàng. Nhiều người sau khi mất đi người thân kể rằng họ nghe thấy giọng người ấy gọi tên mình, nghe tiếng bước chân quen thuộc, có khi cảm thấy người ấy ở gần.
Các nhà tâm lý ghi nhận rằng những trải nghiệm này khá phổ biến trong thời gian có tang, ở nhiều nền văn hoá khác nhau. Phần lớn người trải qua thấy chúng an ủi, có người thấy bối rối.
Theo cách hiểu khoa học, não của mình đã quen với người ấy trong rất nhiều năm, quen chờ tiếng gọi, quen nghe bước chân. Thói quen sâu sắc ấy không tắt đi ngay, và não vẫn tiếp tục đoán, tiếp tục chờ.
Mình không định nói những trải nghiệm ấy có ý nghĩa gì về mặt tâm linh, đó là điều của mỗi người. Nhưng nếu bạn đang ở trong hoàn cảnh ấy, bạn nên biết rằng mình không hề bất thường, và việc chia sẻ với người thân hay chuyên gia tâm lý có thể giúp ích rất nhiều.
Khi nào nên tìm gặp chuyên gia
Một hai lần nghe tiếng gọi tên thoáng qua là bình thường. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy nên đi khám.
Đó là khi bạn nghe những giọng nói kéo dài, nói chuyện với nhau hay nói chuyện với bạn, bình luận về việc bạn làm, ra lệnh cho bạn. Khi những tiếng nói ấy làm bạn sợ hãi, mất ngủ, ảnh hưởng tới công việc, quan hệ. Hoặc khi đi kèm những thay đổi lớn về suy nghĩ, cảm xúc.
Thiếu ngủ kéo dài, căng thẳng nặng, một số loại thuốc hay chất kích thích, và cả những bệnh lý về tai cũng có thể gây ra hiện tượng nghe tiếng không có thật. Bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần là người phù hợp để tìm hiểu nguyên nhân.
Còn nếu chỉ là một tiếng gọi tên vu vơ lúc trưa phơi đồ, bạn có thể mỉm cười, coi đó là lời nhắc nhỏ rằng bộ não của mình đang làm việc rất chăm chỉ, chăm chỉ tới mức đôi khi hơi quá.
Câu hỏi thường gặp
Nghe ai gọi tên mình khi không có ai có bình thường không?
Rất phổ biến ở người khoẻ mạnh, nhất là khi mệt, ở một mình, sắp ngủ hay vừa thức dậy. Một vài lần thoáng qua không có nghĩa là có vấn đề.
Vì sao não hay nghe nhầm tên mình?
Tên mình là âm thanh não ưu tiên phát hiện. Hệ thống nhạy như vậy đôi khi báo động nhầm và ghép tiếng ồn ngẫu nhiên thành tiếng gọi tên.
Hiệu ứng bữa tiệc ồn ào là gì?
Là việc giữa chỗ đông người ồn ào, mình vẫn nghe ra ngay khi có người nhắc tên mình, cho thấy não luôn lắng nghe nền xung quanh.
Nghe giọng người thân đã mất có phải bất thường không?
Các nhà tâm lý ghi nhận đây là trải nghiệm khá phổ biến trong thời gian có tang. Chia sẻ với người thân hoặc chuyên gia tâm lý có thể giúp ích.
Khi nào nên đi khám vì nghe tiếng nói?
Khi nghe giọng nói kéo dài, nói với nhau, ra lệnh, bình luận về mình, hoặc khi chúng gây sợ hãi, mất ngủ, ảnh hưởng cuộc sống. Hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần.
