Bạn đi mãi, đi mãi giữa rừng sương, tin chắc rằng mình đang đi thẳng, rồi bỗng khựng lại vì nhận ra cái gốc cây có vết dao chém mà mình đã đánh dấu từ hơn một tiếng trước.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Ở nhiều làng quê, chuyện người bị ma giấu, ma dắt đi lòng vòng trong vườn, trong rừng là chuyện ai cũng từng nghe. Hôm nay mình nói về một hiện tượng có thật đứng sau rất nhiều câu chuyện ấy: con người, khi không có mốc, rất khó đi thẳng.
Chuyện ma dắt trong dân gian
Chuyện kể thường giống nhau. Một người đi qua một khu vườn rộng, một bãi tha ma hay một cánh rừng vào lúc chạng vạng, rồi cứ đi mãi mà không ra được, cứ quay lại đúng chỗ cũ. Có người kể cảm giác như có ai đó che mắt, có người kể bị dẫn đi theo một tiếng gọi.
Khi được tìm thấy, người ấy thường mệt lả, hoảng loạn, có khi ở rất gần nhà mà không nhận ra. Người làng bảo đó là ma giấu, phải gõ mâm gõ nồi gọi tên mới tìm được.
Mình không bàn chuyện ma có hay không. Nhưng có một điều khoa học đã cho thấy khá rõ: con người khi mất mốc định hướng sẽ đi vòng tròn mà không hề biết. Điều này giải thích được phần lõi của rất nhiều câu chuyện lạc lối.
Và điều đáng chú ý là hiện tượng này xảy ra với cả người khoẻ mạnh, tỉnh táo, không hề sợ hãi.
Thí nghiệm đi thẳng mà không thẳng
Khoảng mười mấy năm trước, một nhóm nhà khoa học ở Đức đã làm một thí nghiệm đơn giản. Họ yêu cầu người tham gia cố gắng đi thẳng theo một hướng trong một khu rừng rậm và trên một vùng sa mạc rộng, rồi dùng thiết bị định vị ghi lại đường đi.
Kết quả khá thú vị. Khi trời nắng, nhìn thấy mặt trời hay có ngọn núi xa làm mốc, người ta đi khá thẳng. Nhưng khi trời âm u, trong rừng rậm không thấy mặt trời, đường đi của họ uốn cong dần và nhiều người đi thành những vòng tròn, quay lại cắt ngang đường cũ mà không nhận ra.
Người tham gia không hề biết mình đã đi vòng. Ai cũng tin chắc mình đang đi thẳng.
Các nhà nghiên cứu cũng thử bịt mắt người tham gia trên một bãi đất rộng. Không có chút thông tin nào từ mắt, nhiều người đi thành những vòng tròn khá nhỏ chỉ sau một quãng ngắn.
Vì sao không có mốc thì ta đi vòng
Nhiều người nghĩ đi vòng là vì một chân dài hơn chân kia. Nhưng các nghiên cứu cho thấy độ chênh của chân không giải thích được hướng rẽ, cùng một người lúc rẽ trái lúc rẽ phải.
Lời giải thích được nhiều nhà khoa học đồng tình hơn là thế này: mỗi bước chân, cảm giác phương hướng trong đầu mình lệch đi một chút, rất nhỏ và ngẫu nhiên. Những sai lệch nhỏ ấy cộng dồn lại qua hàng trăm bước, và nếu không có mốc để chỉnh lại, đường đi sẽ cong dần.
Bình thường, mắt liên tục chỉnh hướng cho mình mà mình không để ý: một ngọn núi, một toà nhà, mặt trời, vệt nắng. Khi rừng rậm che hết, khi sương mù dày, khi trời tối, cái la bàn trong đầu mình bị bỏ mặc, và nó trôi dần đi.
Thêm vào đó, khi sợ hãi, người ta hay đi nhanh hơn, ít dừng lại quan sát, càng dễ lạc sâu hơn. Đó là lý do câu chuyện ma dắt thường đi kèm cảm giác hoảng loạn.
Cảm giác kỳ lạ khi quay về chỗ cũ
Khi người lạc nhận ra mình đã quay về đúng chỗ cũ, cảm giác rất đáng sợ. Mình đã đi thẳng cơ mà, sao lại về đây được. Tâm trí cần một lời giải thích, và lời giải thích sẵn có nhất trong văn hoá dân gian là có thứ gì đó đang giữ mình lại.
Ở những nơi quen thuộc, chuyện lạc có vẻ còn vô lý hơn, nhưng lại hay xảy ra. Một khu vườn tre rậm, một nghĩa địa có nhiều ngôi mộ trông giống nhau, lúc chạng vạng ánh sáng yếu dần, mọi lối đi trông như nhau.
Thêm sự mệt mỏi, đói, khát, người lạc có thể nghe nhầm, thấy nhầm, hiểu nhầm những âm thanh xung quanh. Những chi tiết ấy sau này được kể lại thành tiếng gọi, bóng người dẫn đường.
Hiểu điều này, mình thấy chuyện ma dắt không chỉ là chuyện ma, mà còn là một lời nhắc rất thực tế mà ông bà để lại: đừng đi một mình vào rừng, vào vườn rộng lúc trời tối.
Lạc đường thì làm gì
Nếu đi rừng mà bạn nhận ra mình bị lạc, điều đầu tiên là dừng lại. Đừng cố đi tiếp để tìm đường, vì như ta vừa thấy, đi không có mốc rất dễ đi vòng và càng xa nhóm.
Bình tĩnh, uống nước, nhìn quanh tìm mốc: tiếng suối, hướng mặt trời, con đường mòn. Nếu có điện thoại còn sóng, hãy gọi người thân hoặc gọi cứu hộ, mở định vị và gửi vị trí.
Nếu không liên lạc được, thường nên ở yên một chỗ dễ thấy, đánh dấu chỗ mình đứng, giữ ấm, và phát tín hiệu như thổi còi, gọi to theo từng đợt. Người đi tìm sẽ dễ tìm thấy bạn hơn khi bạn đứng yên.
Trước khi đi, hãy báo cho người ở nhà biết lộ trình và giờ về, đi theo nhóm, mang bản đồ, la bàn hay thiết bị định vị, sạc dự phòng, còi và đèn. Những thứ nhỏ ấy là cách tốt nhất để không ai phải gõ mâm gõ nồi đi tìm mình trong đêm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người lạc trong rừng hay đi vòng tròn?
Mỗi bước chân, cảm giác phương hướng lệch đi một chút. Không có mốc như mặt trời, núi xa để chỉnh lại thì sai lệch cộng dồn, đường đi cong dần thành vòng tròn.
Có phải do một chân dài hơn chân kia không?
Các nghiên cứu cho thấy điều đó không giải thích được, vì cùng một người lúc rẽ trái lúc rẽ phải. Nguyên nhân chính là thiếu mốc định hướng.
Chuyện ma giấu có liên quan gì tới việc đi vòng?
Nhiều câu chuyện ma giấu, ma dắt có phần lõi là người bị lạc đi vòng mà không biết, cộng thêm sợ hãi, mệt mỏi làm nghe nhầm thấy nhầm.
Khi bị lạc trong rừng nên làm gì đầu tiên?
Dừng lại, bình tĩnh, tìm mốc và liên lạc nếu có sóng. Nếu không liên lạc được thì thường nên ở yên một chỗ dễ thấy và phát tín hiệu.
Chuẩn bị gì để không bị lạc khi đi rừng?
Báo lộ trình cho người ở nhà, đi theo nhóm, mang bản đồ hay thiết bị định vị, sạc dự phòng, còi, đèn và đủ nước.
