Ngư dân ở một vịnh nhỏ miền tây nước Pháp vẫn kể với nhau rằng vào những buổi sáng biển lặng như gương, nếu áp tai sát mạn thuyền, bạn sẽ nghe thấy tiếng chuông nhà thờ vọng lên từ dưới nước, từ một thành phố đã chìm hơn một nghìn năm.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể truyền thuyết thành Ys, thành phố bị biển nuốt của xứ Bretagne. Đây là truyền thuyết, có nhiều dị bản, mình kể theo bản phổ biến nhất và sẽ nói rõ chỗ nào các bản kể khác nhau.
Thành phố thấp hơn mặt biển
Theo truyền thuyết, Ys là kinh đô của vua Gradlon, người trị vì xứ Cornouaille ở Bretagne thời xa xưa. Ys là thành phố giàu và đẹp nhất bờ biển, nhà cửa lộng lẫy, chợ búa đông vui, thuyền buôn ra vào tấp nập.
Có một điều kỳ lạ: Ys được xây trên vùng đất thấp hơn mặt biển. Để giữ thành phố khỏi bị nhấn chìm, người ta đắp một con đê lớn bao quanh, có một cánh cửa đê khổng lồ. Khi triều xuống, cửa mở cho thuyền ra vào. Khi triều lên, cửa đóng chặt.
Chiếc chìa khoá mở cánh cửa ấy chỉ có một, và vua Gradlon luôn giữ bên mình. Có bản kể ông đeo nó trên cổ bằng một sợi xích vàng, cả khi ngủ cũng không rời. Số phận của cả thành phố nằm trong một vật nhỏ bằng bàn tay.
Gradlon có một cô con gái tên Dahut. Các bản kể khác nhau rất nhiều về nàng. Có bản tả nàng là người thích vui chơi, xa hoa. Có bản lại xem nàng là người giữ đức tin cổ của vùng biển, đối lập với tôn giáo mới đang đến.
Đêm chiếc chìa khoá biến mất
Bản phổ biến kể rằng một đêm có yến tiệc, Dahut gặp một người khách lạ đẹp trai, ăn nói ngọt ngào. Người khách xin nàng một điều: hãy lấy chiếc chìa khoá cửa đê từ cổ vua cha để chứng tỏ tình yêu. Có bản về sau cho rằng người khách ấy chính là quỷ.
Đêm ấy, khi vua Gradlon ngủ say, Dahut lẻn vào, nhẹ nhàng tháo sợi xích vàng. Nàng đưa chìa khoá cho người khách. Và cánh cửa đê đã được mở, đúng vào lúc triều đang lên cao nhất.
Nước biển ào vào. Đường phố thành sông, quảng trường thành hồ. Một vị tu sĩ tên Guénolé, người vẫn khuyên răn vua, chạy tới đánh thức Gradlon. Nhà vua nhảy lên con ngựa thần Morvarc'h, có nghĩa là ngựa biển, kéo con gái lên ngồi sau lưng, phi về phía đất cao.
Nhưng nước đuổi theo sát vó ngựa. Theo truyền thuyết, tu sĩ Guénolé bảo nhà vua rằng chính người ngồi sau lưng đang kéo cả hai xuống, hãy buông ra. Gradlon đau đớn làm theo. Dahut rơi xuống sóng, và ngay khoảnh khắc ấy biển dừng lại, cách vó ngựa vài bước.
Nàng tiên biển và nhà vua già
Gradlon thoát nạn, về lập kinh đô mới ở Quimper, cách bờ biển một đoạn. Truyền thuyết kể ông sống những năm cuối đời trong hối hận. Ngày nay ở thành phố Quimper vẫn có tượng vua Gradlon cưỡi ngựa, đặt giữa hai ngọn tháp của nhà thờ lớn.
Còn Dahut, theo dân gian, không chết hẳn. Nàng hoá thành một nàng tiên biển, người Breton gọi là Marie Morgane, sống dưới đáy vịnh, tóc dài bồng bềnh. Có người kể nàng vẫn hát trên những ghềnh đá vào đêm trăng, và thuỷ thủ nghe tiếng hát thì nên quay mũi thuyền đi.
Mình muốn nói thêm một chút về Dahut. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá thấy rằng câu chuyện đổ hết tội lên một cô gái là dấu vết của thời tôn giáo cũ và mới va chạm nhau. Trong các bản cổ hơn, nàng không hẳn là kẻ có lỗi, mà là người của một thế giới đang bị thay thế.
Vì vậy, nghe truyền thuyết Ys, bạn không cần phán xét ai. Đây là câu chuyện về một thành phố đẹp sống quá gần biển, về lòng tin đặt vào một chiếc chìa khoá duy nhất, và về cái giá của một đêm lơ là.
Tiếng chuông dưới vịnh
Phần ma mị nhất của truyền thuyết Ys không nằm ở đêm thành chìm, mà ở những gì còn lại. Ngư dân vịnh Douarnenez kể rằng thành Ys vẫn nguyên vẹn dưới nước. Vào những ngày biển yên, tiếng chuông nhà thờ thành Ys vọng lên mặt nước.
Có bản kể vào sáng ngày lễ, người ta còn nghe cả tiếng hát thánh ca, như thể người dân thành Ys vẫn đi lễ dưới đáy biển, không biết rằng thành phố mình đã mất. Đó là hình ảnh vừa buồn vừa rợn: một cuộc sống vẫn tiếp diễn ở nơi không còn ai thấy.
Truyền thuyết còn có một lời tiên tri. Người ta nói khi thành Paris bị nhấn chìm, Ys sẽ trồi lên. Trong tiếng Breton, Par Is có thể hiểu là giống như Ys, và có người cho rằng tên Paris được đặt theo ý ấy. Đây là cách giải thích dân gian, không phải nguồn gốc thật của tên thành phố.
Truyền thuyết này truyền cảm hứng cho nhiều nghệ sĩ. Nhà soạn nhạc Pháp Claude Debussy có một bản piano tên là Nhà thờ chìm, được cho là gợi từ chuyện thành Ys, với những hợp âm như tiếng chuông vọng lên từ đáy nước.
Những thành phố bị biển nuốt có thật
Ys là truyền thuyết, nhưng nó sinh ra từ một nỗi lo rất thật. Bờ biển Bretagne có thuỷ triều thuộc loại chênh lệch lớn của châu Âu, nước lên xuống nhiều mét trong một ngày. Sống ở vùng đất thấp ven biển xưa nay luôn là cuộc sống chung với rủi ro.
Lịch sử thế giới có không ít làng mạc, thị trấn ven biển bị bão lớn hoặc nước biển dâng nhấn chìm, để lại phế tích dưới nước. Ký ức về những trận lụt như thế dễ dàng hoá thành truyền thuyết sau vài đời người.
Tiếng chuông dưới biển cũng có thể có gốc rễ đời thường. Âm thanh truyền trong nước đi rất xa, tiếng chuông nhà thờ ven bờ, tiếng phao báo luồng có chuông, tiếng va đập của sóng vào ghềnh đá, đều có thể nghe ra kỳ lạ khi biển lặng.
Điều mình thích ở truyền thuyết Ys là nó không kết bằng sự huỷ diệt. Nó kết bằng một thành phố vẫn còn đó, dưới nước, vẫn rung chuông. Như một lời nhắc rằng những gì đã mất chưa hẳn đã biến mất khỏi ký ức con người.
Câu hỏi thường gặp
Thành Ys có thật không?
Thành Ys là truyền thuyết của xứ Bretagne. Các nhà khảo cổ chưa tìm thấy bằng chứng về một thành phố như thế, dù vùng bờ biển này có nhiều di tích cổ.
Vua Gradlon có phải nhân vật lịch sử không?
Gradlon là nhân vật trong truyền thuyết Breton, gắn với thành phố Quimper. Việc ông có thật hay không vẫn chưa xác định được, ông được nhắc chủ yếu trong truyện dân gian và truyện các thánh.
Vì sao các bản kể đổ lỗi cho nàng Dahut?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các bản kể về sau chịu ảnh hưởng của cái nhìn tôn giáo thời đó, gán lỗi cho nhân vật đại diện cho tín ngưỡng cũ. Các bản cổ hơn có cách nhìn khác về nàng.
Âm thanh truyền trong nước khác trong không khí thế nào?
Âm thanh đi trong nước nhanh hơn và xa hơn nhiều so với trong không khí. Vì vậy những tiếng động xa trên biển đôi khi nghe rõ một cách lạ lùng khi mặt nước yên.
Có truyền thuyết thành phố chìm nào khác không?
Có nhiều, nổi tiếng nhất là Atlantis trong tác phẩm của triết gia Hy Lạp Platon. Ở Nga có truyền thuyết thành Kitezh chìm xuống hồ. Mô típ này xuất hiện ở nhiều nền văn hoá ven nước.
