Trong khu rừng ấy có một luật bất thành văn: cô gái nào đi qua thì đừng hái hoa hồng, vì hái một bông là sẽ có người hiện ra đòi lại, mà người đó không còn hoàn toàn là người.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại Tam Lin, một bài ca dân gian Scotland có từ nhiều trăm năm trước, kể về cô gái Janet và chàng trai bị tiên giữ làm tù binh. Đây là truyền thuyết được hát truyền miệng, có nhiều dị bản, mình kể theo những chi tiết chung của các bản được biết tới nhiều nhất.
Bông hồng trong rừng cấm
Bài ca bắt đầu bằng một lời cảnh báo gửi tới các cô gái: đừng tới khu rừng Carterhaugh, vì ở đó có chàng Tam Lin, ai tới cũng phải để lại một thứ gì đó cho chàng. Cha mẹ dặn con gái như vậy, và các cô gái nghe lời.
Trừ Janet. Cô là con gái một lãnh chúa, bướng bỉnh, kiêu hãnh. Cô bảo khu rừng ấy là đất của cha cô, cô có quyền đi. Một sáng, cô vén váy, buộc tóc, một mình đi thẳng vào rừng.
Ở giữa rừng có một cái giếng cũ, cạnh giếng có bụi hồng dại. Janet vừa bẻ một bông, thì một chàng trai hiện ra từ sau thân cây. Chàng hỏi vì sao cô dám hái hoa ở đây mà không xin phép.
Janet không sợ. Cô bảo đây là đất của cha cô, cô không cần xin phép ai. Chàng trai nhìn cô rất lâu, rồi mỉm cười. Đó là Tam Lin. Và từ buổi sáng ấy, hai người thương nhau.
Chàng trai bị bắt về cõi tiên
Về sau, Janet hỏi Tam Lin chàng là ai, là người hay là yêu. Chàng kể rằng chàng vốn là người, cháu của một lãnh chúa. Năm chàng còn nhỏ, một hôm đi săn, trời trở lạnh, chàng ngã ngựa. Lúc ấy Nữ hoàng Tiên đi ngang, mang chàng về xứ tiên.
Xứ tiên đẹp, vui, không ai già đi. Nhưng có một điều khiến chàng sợ. Cứ bảy năm một lần, xứ tiên phải nộp một khoản cống cho địa ngục. Và chàng sợ lần này người bị đem nộp chính là mình, vì chàng là người phàm, không phải tiên.
Chàng muốn trở về thế giới người, nhưng không tự đi được. Chỉ có một cách, và cách ấy cần một người đủ can đảm. Chàng nhìn Janet. Cô gật đầu trước cả khi chàng nói hết.
Chàng dặn: đêm Halloween, khi đoàn kỵ sĩ tiên cưỡi ngựa đi qua ngã tư, cô hãy đứng chờ. Đoàn thứ nhất đi qua, để yên. Đoàn thứ hai đi qua, để yên. Đoàn thứ ba, có một chàng cưỡi ngựa trắng, một tay đeo găng, một tay để trần, đó là chàng. Hãy kéo chàng xuống ngựa.
Đêm Halloween ở ngã tư
Đêm ấy, trời tối đen, gió lạnh. Janet trùm áo choàng xanh, một mình ra ngã tư, đứng nép bên bụi gai. Nửa đêm, cô nghe tiếng chuông leng keng trên dây cương, tiếng vó ngựa nhẹ như mưa rơi trên lá.
Đoàn thứ nhất đi qua, ngựa đen. Cô đứng im. Đoàn thứ hai, ngựa nâu. Cô vẫn đứng im, tim đập thình thịch. Rồi đoàn thứ ba, và giữa đoàn có một con ngựa trắng như sữa, người cưỡi đeo găng một tay.
Janet lao ra, nắm lấy dây cương, kéo người cưỡi ngựa trắng xuống, ôm chặt vào lòng. Cả đoàn kỵ sĩ dừng phắt. Một tiếng hét vang lên trong đêm: Tam Lin đã bị cướp mất. Đó là tiếng của Nữ hoàng Tiên.
Và rồi điều Tam Lin dặn trước đã xảy ra. Trong vòng tay Janet, chàng bắt đầu biến hình. Đây là thử thách thật sự, và chàng đã dặn cô một câu: dù chàng biến thành gì, cũng đừng buông tay.
Đừng buông tay
Đầu tiên chàng biến thành một con rắn lạnh và trơn, uốn mình trong tay cô. Janet nhắm mắt, ôm chặt. Rồi chàng biến thành một con gấu to lớn, gầm gừ, móng vuốt cào vào không khí. Cô vẫn ôm.
Rồi chàng biến thành sư tử, rồi thành một thanh sắt nung đỏ, nóng rực trong tay cô. Có bản kể chàng biến thành một hòn than đang cháy. Janet đau tới mức nước mắt chảy ra, nhưng không buông.
Cuối cùng, theo lời chàng dặn, cô thả hòn than nóng ấy xuống giếng nước. Nước sôi lên một tiếng, và từ trong giếng, Tam Lin bước ra trong hình dạng con người, run rẩy, trần trụi. Janet trùm tấm áo choàng xanh của mình lên người chàng.
Nữ hoàng Tiên nhìn cảnh ấy, giận dữ mà không làm gì được. Bà nói rằng nếu biết trước, bà đã thay đôi mắt của Tam Lin bằng mắt gỗ để chàng không bao giờ nhìn thấy cô gái này. Rồi cả đoàn kỵ sĩ tiên tan vào đêm.
Một câu chuyện tình trong đêm của những hồn ma
Tam Lin là một trong những bài ca dân gian nổi tiếng nhất của vùng biên giới Scotland. Nó được các nhà sưu tầm ghi lại từ thế kỷ mười tám, mười chín, với nhiều phiên bản khác nhau, có bản cô gái tên Janet, có bản tên Margaret.
Điều làm bài ca đặc biệt là vai trò của người con gái. Trong nhiều truyện cổ, chàng trai đi giải cứu nàng công chúa. Ở đây ngược lại: chính Janet là người đứng ra giữa đêm tối, đối mặt với cả đoàn kỵ sĩ tiên, và giữ chặt người mình thương.
Đêm Halloween trong bài ca không phải đêm của bí ngô hay kẹo, mà là đêm ranh giới, đêm mà thế giới tiên đi qua thế giới người, và người phàm có cơ hội giành lại thứ đã mất.
Mình thích nhất cái kết lặng lẽ của nó: một cô gái tay còn bỏng, một chàng trai run rẩy trong tấm áo choàng xanh, đứng bên giếng nước còn bốc hơi, giữa con đường vừa trống lại sau khi đoàn ngựa tiên đã đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Tam Lin là truyện cổ tích hay bài hát?
Tam Lin là một bài ca kể chuyện của dân gian Scotland, thuộc loại ballad được hát truyền miệng. Về sau các nhà sưu tầm ghi chép lại, nên ngày nay có nhiều bản lời khác nhau.
Khoản cống bảy năm cho địa ngục trong bài ca nghĩa là gì?
Đây là chi tiết trong lời bài ca, kể rằng xứ tiên cứ bảy năm phải nộp một người cho địa ngục. Chi tiết này khiến câu chuyện có tính cấp bách và giải thích vì sao Tam Lin phải được cứu đúng đêm Halloween.
Vì sao Halloween hay xuất hiện trong truyền thuyết về tiên?
Trong dân gian Celt, đêm cuối tháng mười gắn với lễ Samhain, khi ranh giới giữa các thế giới được tin là mỏng nhất. Vì vậy đây là đêm người cõi tiên dễ xuất hiện và người phàm dễ chạm vào thế giới của họ.
Vì sao tiên trong truyền thuyết châu Âu lại đáng sợ chứ không dễ thương?
Tiên trong dân gian Anh, Ireland và Scotland xưa là một tộc người khác, có quyền lực, có luật lệ riêng và hay bắt người đi. Hình ảnh tiên nhỏ có cánh dễ thương chỉ phổ biến trong văn học về sau.
Chi tiết người bị biến hình liên tục có ở truyện nào khác không?
Mô típ phải giữ chặt một người hay một vị thần đang biến hình xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, ví dụ trong thần thoại Hy Lạp có chuyện vật lộn với vị thần biển biết biến hình. Mô típ này thể hiện ý giữ vững được qua thử thách thì mới giành được điều mình muốn.
