Trên đời có người lừa được bạn bè, có người lừa được cả làng, nhưng trong truyền thuyết Ireland có một gã lừa được cả quỷ, mà lừa tới hai lần, để rồi phải trả giá bằng một hòn than cháy mãi không tắt.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Stingy Jack, tức gã Jack keo kiệt, câu chuyện dân gian Ireland được xem là nguồn gốc của chiếc đèn bí ngô. Đây là truyền thuyết có nhiều dị bản, mình kể theo bản phổ biến nhất.
Gã Jack keo kiệt ở quán rượu
Ngày xưa, ở một làng quê Ireland, có một gã tên Jack. Jack không giỏi nghề gì, chỉ giỏi hai việc: uống rượu và lừa người. Hắn keo tới mức cả làng gọi hắn là Jack keo kiệt. Ai đi uống với hắn thì người đó trả tiền, chưa bao giờ có lần ngược lại.
Một tối, Jack ngồi ở quán rượu thì có một vị khách lạ ghé ngồi cạnh. Người khách ăn mặc chỉnh tề, giọng ngọt, nhưng đôi mắt hơi đỏ dưới ánh đèn. Jack không cần hỏi cũng đoán ra, vì làng hắn ai cũng nghe chuyện quỷ hay đi tìm những kẻ như hắn.
Quỷ tới để đòi linh hồn Jack. Jack không hoảng. Hắn chỉ xin một điều: trước khi đi, cho hắn uống thêm một ly cuối. Quỷ đồng ý. Uống xong, tới lúc trả tiền, Jack lục túi rồi nhún vai, bảo mình không còn xu nào.
Hắn gợi ý: ngài là quỷ, ngài biến được thành gì cũng được, sao không hoá thành một đồng bạc để trả cho chủ quán, rồi lát nữa biến về. Quỷ nghĩ cũng vui, liền hoá thành một đồng xu sáng loáng nằm trên bàn.
Lần lừa thứ nhất: đồng xu và cây thánh giá
Jack chộp ngay đồng xu, nhét vào túi áo. Trong túi ấy hắn đã để sẵn một cây thánh giá nhỏ bằng bạc. Theo truyền thuyết, quỷ bị nhốt cạnh thánh giá thì không biến lại được, đành nằm im trong túi, giận tím người.
Jack vỗ vỗ cái túi, thong thả ra giá. Hắn sẽ thả quỷ ra, với điều kiện quỷ để hắn yên trong một năm, và khi hắn chết thì không được lấy linh hồn hắn. Quỷ không có đường nào khác, đành gật.
Một năm trôi qua nhanh như một bữa nhậu. Đúng hẹn, quỷ quay lại. Lần này Jack đang đứng dưới một cây táo bên đường. Hắn lại xin một điều nhỏ: đói quá, ngài trèo lên hái giùm một quả táo được không, rồi mình đi.
Quỷ nghĩ một quả táo thì có gì đâu, liền trèo lên. Vừa lên tới cành cao, Jack rút dao khắc một hình thánh giá vào thân cây. Quỷ kẹt trên cành, không dám xuống.
Lần lừa thứ hai: cây táo bên đường
Lần này Jack đòi thêm. Có bản kể hắn bắt quỷ hứa để yên mười năm, có bản kể chỉ bắt hứa không bao giờ lấy linh hồn hắn. Quỷ đứng trên cành táo, gió thổi lạnh, nhìn xuống gã đàn ông đang khoanh tay cười, và lại phải gật đầu.
Jack xoá hình thánh giá, quỷ tụt xuống, đi một mạch không ngoái lại. Cả làng nghe chuyện thì vừa phục vừa sợ. Phục vì Jack gan, sợ vì ai lại đi đùa với quỷ hai lần mà không nghĩ tới ngày sau.
Còn Jack thì vẫn vậy. Vẫn uống, vẫn lừa, vẫn keo. Hắn tin mình đã khôn hơn tất cả, kể cả kẻ đáng sợ nhất. Hắn quên mất một điều: lời hứa của quỷ chỉ nói nơi nào không nhận hắn, chứ chưa nói nơi nào sẽ nhận hắn.
Rồi như mọi người, Jack cũng tới ngày phải đi. Không phải vì quỷ, mà vì tuổi già và rượu.
Không nơi nào nhận
Linh hồn Jack tới cổng thiên đàng. Người gác cổng nhìn qua cuộc đời hắn, toàn những bữa rượu người khác trả và những trò lừa, rồi lắc đầu. Một kẻ như vậy không được vào.
Jack đành lững thững xuống cổng địa ngục. Quỷ đứng đó, khoanh tay. Lần này tới lượt quỷ cười. Quỷ nhắc lại lời hứa năm xưa: ta đã hứa không lấy linh hồn ngươi, và ta là kẻ giữ lời. Ngươi không được vào đây.
Jack đứng giữa con đường tối, không lên được, không xuống được. Hắn hỏi phải đi đâu. Quỷ bảo đi đâu tuỳ ngươi, rồi ném cho hắn một hòn than hồng lấy từ lò lửa địa ngục, để hắn có cái mà soi đường, một hòn than không bao giờ tắt.
Jack nhặt một củ cải, khoét rỗng ruột, đặt hòn than vào trong cho khỏi bỏng tay. Từ đó hắn lang thang trên mặt đất, trong bóng đêm, tay cầm chiếc đèn củ cải. Người ta gọi hắn là Jack cầm đèn.
Từ củ cải tới quả bí ngô
Ở Ireland và Scotland ngày xưa, vào dịp lễ cuối tháng mười, người ta khoét củ cải hoặc củ dền, khắc hình mặt người dữ tợn, đặt than hoặc nến vào trong, để trước cửa. Theo lời kể, ánh đèn ấy để xua Jack và những linh hồn lang thang khác đi nơi khác.
Khi người Ireland di cư sang châu Mỹ, họ mang theo phong tục này. Ở đó họ thấy quả bí ngô to, mềm, dễ khoét hơn củ cải nhiều. Thế là chiếc đèn bí ngô ra đời, và đi khắp thế giới cùng ngày lễ Halloween.
Ánh sáng lập loè trên đầm lầy ban đêm, thứ mà nhiều nơi gọi là ma trơi, ở Ireland cũng có lúc được gọi theo tên Jack. Người ta bảo đó là Jack đang đi tìm một chỗ dừng chân mà mãi không thấy.
Lần tới bạn thấy một quả bí ngô khoét mặt cười toe toét đặt trước hiên nhà ai đó, thử nhớ tới gã Jack keo kiệt. Đằng sau nụ cười bằng bí ấy là một gã đàn ông khôn quá hoá dại, vẫn đang đi trong đêm, tay cầm hòn than của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Đèn bí ngô có phải bắt nguồn từ truyền thuyết Stingy Jack không?
Truyền thuyết Stingy Jack được kể nhiều nhất khi giải thích tên gọi đèn Jack cầm đèn. Phong tục khoét củ cải làm đèn có từ trước ở Ireland và Scotland, rồi người di cư đổi sang dùng bí ngô ở châu Mỹ.
Vì sao ngày xưa người ta khoét củ cải chứ không phải bí ngô?
Ở Ireland và Scotland xưa, bí ngô không phổ biến, còn củ cải và củ dền thì nhà nào cũng có. Bí ngô là cây của châu Mỹ, chỉ khi tới đó người di cư mới có bí ngô để dùng.
Ánh sáng lập loè trên đầm lầy mà dân gian gọi là ma trơi thật ra là gì?
Các nhà khoa học cho rằng đó có thể là khí sinh ra khi xác thực vật phân huỷ dưới bùn, gặp điều kiện thích hợp thì tự cháy thành ngọn lửa nhỏ. Đến nay hiện tượng này vẫn khó quan sát và chưa có lời giải nào được chứng minh hoàn toàn.
Truyền thuyết Stingy Jack muốn nói điều gì?
Câu chuyện vừa là truyện vui về một kẻ ranh mãnh, vừa là lời răn: khôn lỏi có thể thắng một lúc, nhưng cuối cùng người ta vẫn phải sống với hậu quả. Jack thắng quỷ hai lần nhưng tự đóng cửa mọi đường về.
Halloween có liên quan tới lễ hội nào của người Celt cổ?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Halloween có gốc từ lễ Samhain của người Celt, đánh dấu cuối mùa thu hoạch và đầu mùa đông. Về sau nó hoà với ngày lễ các thánh của Kitô giáo và các phong tục dân gian, thành lễ hội như ngày nay.
