Có một người đàn bà mỗi chiều đều ra đứng ở mỏm đá cuối làng, nhìn ra biển rất lâu, và cả làng biết bà không chờ thuyền ai cả.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Selkie, người hải cẩu của các đảo phía bắc Scotland, của Ireland và quần đảo Faroe. Đây là truyền thuyết dân gian, mỗi đảo kể một khác, mình kể theo bản phổ biến nhất, bằng lời của mình.
Những người cởi da trên bãi đá
Người dân các đảo phía bắc xưa kia sống gần hải cẩu tới mức coi chúng như hàng xóm. Hải cẩu nằm phơi nắng trên ghềnh đá, ngước đôi mắt to tròn ướt át nhìn người, đôi khi kêu lên những tiếng nghe giống tiếng người khóc.
Từ đó sinh ra truyền thuyết Selkie. Theo lời kể, có những con hải cẩu không chỉ là hải cẩu. Vào những đêm nhất định, chúng bơi vào bờ, cởi bỏ lớp da, và bước lên bãi đá trong hình dạng những người đàn ông, đàn bà đẹp lạ lùng.
Họ nhảy múa dưới trăng, cười nói, tắm trong ánh sáng bạc của biển đêm. Tấm da hải cẩu được gấp gọn để trên một tảng đá gần đó. Chỉ cần mặc lại tấm da, họ lại thành hải cẩu và trở về biển.
Nhưng nếu tấm da bị lấy mất, người Selkie không thể trở về. Họ bị giữ lại trên đất liền, như một người lạc giữa xứ lạ, dù biển ở ngay trước mặt.
Người đàn ông nấp sau tảng đá
Truyền thuyết kể về một người đánh cá trẻ, sống một mình trong căn nhà đá nhỏ trên đồi. Một đêm trăng, anh đi dọc bờ biển và nghe tiếng cười vọng lên từ bãi đá. Anh nấp sau một tảng đá lớn nhìn xuống.
Dưới bãi, một nhóm người đang nhảy múa, tóc ướt, da trắng như bọt sóng. Cạnh đó là một đống da hải cẩu. Anh nhìn một cô gái trong nhóm, mắt cô đen và sâu như nước biển đêm, và anh không rời mắt được nữa.
Anh bò tới, lặng lẽ rút một tấm da trong đống ấy, giấu vào áo. Khi trời gần sáng, cả nhóm vội vàng mặc da, lao xuống biển. Chỉ còn một cô gái lục tìm khắp bãi đá, hoảng hốt, khóc, vì tấm da của cô đã biến mất.
Người đánh cá bước ra. Anh không nói về tấm da. Anh chỉ cởi áo khoác choàng lên vai cô, nói rằng cô có thể về nhà anh, ở đó có lửa ấm. Cô gái nhìn ra biển một lần cuối, rồi đi theo anh.
Những năm tháng trên đất liền
Cô gái trở thành vợ anh. Cô hiền, chăm, khéo tay, nấu ăn ngon, và đặc biệt là biết trước thời tiết biển. Ngày nào cô bảo đừng ra khơi, ngày ấy chắc chắn có bão. Thuyền anh nhờ vậy chưa bao giờ gặp nạn.
Họ có với nhau mấy người con. Lũ trẻ có đôi mắt đen và sâu giống mẹ, có đứa còn có chút màng mỏng giữa các ngón tay. Chúng bơi giỏi như cá, mùa đông nước lạnh cắt da vẫn lặn xuống được.
Nhưng người làng để ý một điều. Cứ chiều chiều, người vợ lại ra đứng ở mỏm đá cuối làng, nhìn ra biển. Đôi khi có một con hải cẩu lớn ngoi lên giữa sóng, nhìn về phía bà rất lâu. Bà không nói gì, chỉ đứng đó, cho tới khi trời tối hẳn.
Còn tấm da hải cẩu, người chồng đã giấu kỹ suốt bao năm. Có bản kể anh giấu trên xà mái nhà, có bản kể giấu dưới đống rơm khô, có bản kể khoá trong một cái rương mà chìa chỉ mình anh giữ.
Ngày đứa con tìm thấy tấm da
Một ngày, khi người cha đi biển, đứa con nhỏ nhất chơi trò trốn tìm, leo lên tận xà nhà. Nó thấy một bọc gì mềm mềm, xám bạc, mịn như lông. Nó ôm xuống, chạy tới hỏi mẹ đây là gì mà đẹp thế.
Người mẹ cầm tấm da lên, tay run. Bà áp nó vào má, nhắm mắt lại rất lâu. Rồi bà ôm từng đứa con, hôn lên trán từng đứa, dặn chúng ngoan, nghe lời cha, rồi bước ra cửa, đi thẳng xuống biển.
Lũ trẻ chạy theo, đứng trên bãi đá nhìn mẹ mặc tấm da vào, rồi lao xuống sóng. Một con hải cẩu xám bạc ngoi lên, quay đầu nhìn về phía chúng, rồi lặn mất. Có bản kể con hải cẩu lớn vẫn chờ ở ngoài kia đã bơi tới đón bà.
Khi người cha về, nhà vắng, xà mái trống. Anh hiểu ngay. Anh ra bãi biển, gọi tên vợ tới khàn giọng. Biển không trả lời.
Ánh mắt từ những con sóng
Truyền thuyết không kết bằng sự căm giận. Người ta kể rằng từ đó, mỗi khi lũ trẻ ra bãi biển, có một con hải cẩu xám bạc bơi lại gần, ngoi lên nhìn chúng. Và thuyền của người cha, những ngày đánh cá, luôn có cá đầy lưới, như có ai dưới nước lùa cá vào.
Người dân các đảo phía bắc từng kể những câu chuyện về dòng họ có tổ tiên là Selkie. Người ta nói con cháu những nhà ấy có đôi mắt đen sâu, bơi giỏi lạ, và không bao giờ đi săn hải cẩu.
Câu chuyện Selkie, nhìn kỹ, là câu chuyện về sự giữ lại. Người đàn ông yêu thật, nhưng giữ người mình yêu bằng cách giấu đi lối về của họ. Và tình yêu được giữ bằng một tấm da giấu trên mái nhà thì luôn có ngày tấm da được tìm thấy.
Mình hay hình dung đoạn cuối ấy: một bãi đá xám, mấy đứa trẻ đứng sát mép nước, và ở ngoài xa, giữa những con sóng bạc đầu, một cái đầu tròn nhẵn ngoi lên, đôi mắt đen nhìn vào bờ, rất lâu, như một người mẹ đứng ở cổng trường.
Câu hỏi thường gặp
Selkie xuất phát từ đâu?
Truyền thuyết Selkie phổ biến ở các đảo phía bắc Scotland như Orkney và Shetland, ở Ireland, quần đảo Faroe và một số vùng ven biển Bắc Âu. Chữ selkie trong phương ngữ Scotland vốn nghĩa là con hải cẩu.
Selkie có phải người cá không?
Không hẳn. Người cá nửa người nửa cá, còn Selkie là hải cẩu có thể cởi da để hoá thành người hoàn toàn. Sức mạnh và lối về biển của họ nằm ở tấm da.
Vì sao hải cẩu hay gắn với truyền thuyết về con người?
Hải cẩu có đôi mắt to, biểu cảm, hay nhìn người tò mò, và tiếng kêu đôi khi giống tiếng người. Với cư dân vùng biển sống cạnh chúng hằng ngày, việc tưởng tượng hải cẩu là người đội lốt khá tự nhiên.
Ở quần đảo Faroe truyền thuyết người hải cẩu được kể thế nào?
Faroe có truyền thuyết về người đàn bà hải cẩu bị giữ da, rất giống bản Scotland. Ở một số bản, người Selkie lên bờ nhảy múa vào một đêm đặc biệt trong năm.
Truyền thuyết Selkie thường được hiểu theo nghĩa gì?
Nhiều người đọc nó như câu chuyện về tình yêu và sự chiếm hữu, về người phụ nữ bị tách khỏi quê nhà. Người khác thấy trong đó nỗi nhớ biển của cư dân đảo và mối quan hệ gần gũi giữa người với loài vật.
