Nếu đi qua một khu rừng ở Galicia lúc nửa đêm, bạn ngửi thấy mùi sáp nến cháy mà không thấy ngọn nến nào, rồi nghe tiếng bước chân đều đều của nhiều người đi chậm, thì người làng sẽ bảo bạn hãy bước sang một bên, cúi đầu, và đừng nhận bất cứ thứ gì ai đưa cho.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Santa Compaña, truyền thuyết về đoàn hồn đi đêm của vùng Galicia ở tây bắc Tây Ban Nha. Đây là truyền thuyết dân gian, câu chuyện người đưa thư ở giữa tập là truyện hư cấu mình dựng theo các chi tiết dân gian.
Galicia, xứ mưa và rừng sồi
Galicia là vùng đất ở góc tây bắc bán đảo Iberia, khác hẳn hình ảnh Tây Ban Nha nắng gắt. Ở đây mưa nhiều, rừng sồi rừng dẻ xanh rì, sương mù bò dọc các thung lũng, làng mạc rải rác trên đồi với những bức tường đá phủ rêu.
Galicia có văn hoá riêng, ngôn ngữ riêng, và nhiều người tự hào về gốc rễ Celt cổ của vùng, với tiếng kèn túi và những lễ hội lửa. Kho truyện dân gian ở đây rất giàu truyện về người chết, về linh hồn, về những đêm ranh giới.
Trong kho truyện ấy, Santa Compaña là truyền thuyết nổi tiếng nhất. Cái tên có thể hiểu là đoàn người linh thiêng. Đó là đoàn hồn người đã khuất, đi thành hàng dài qua rừng và đường làng lúc nửa đêm, mỗi người cầm một ngọn nến.
Có bản kể đoàn ấy đi để báo trước nhà nào sắp có người mất. Có bản kể họ đi viếng những nơi mà người sắp mất sẽ đi qua lần cuối. Dù theo bản nào, Santa Compaña cũng là thứ người ta mong không bao giờ gặp.
Người sống đi đầu đoàn
Chi tiết đáng sợ nhất của truyền thuyết là người đi đầu. Theo dân gian, đoàn hồn không tự đi. Dẫn đầu là một người còn sống, thường là người trong vùng, cầm một cây thánh giá, có bản thêm một chiếc xô nhỏ đựng nước thánh.
Người dẫn đoàn không biết mình đang làm việc đó. Ban ngày họ sống như bình thường, nhưng đêm đến họ bị kéo ra khỏi giường, đi suốt đêm cùng đoàn hồn. Sáng ra họ không nhớ gì, chỉ thấy người mệt rã rời, ngày một gầy đi, xanh xao.
Họ chỉ thoát khi trao được cây thánh giá cho một người khác bắt gặp đoàn trên đường. Vì thế dân gian dặn rằng nếu gặp Santa Compaña, tuyệt đối không được nhận bất cứ thứ gì người đi đầu đưa ra, kể cả một cây nến.
Các bản kể còn nhắc vài cách người ta tin là giúp tránh được đoàn, như đứng yên trong một vòng tròn vẽ dưới đất hay nằm úp xuống cho đoàn đi qua. Đây là niềm tin dân gian, mình kể để bạn hiểu truyền thuyết, không phải lời khuyên làm theo.
Người đưa thư trên đường rừng
Giờ mình kể truyện hư cấu. Có một anh đưa thư trẻ tên Brais, mới về nhận việc ở một vùng núi Galicia. Tuyến của anh dài, qua bảy làng nhỏ, có đoạn xuyên rừng sồi. Một tối cuối thu, xe đạp của anh hỏng giữa đường, anh phải dắt bộ qua rừng khi trời đã tối hẳn.
Gần nửa đêm, anh ngửi thấy mùi sáp nến. Rồi anh thấy những đốm sáng nhỏ lập loè giữa các thân cây, xếp thành một hàng dài, di chuyển rất chậm về phía anh. Không có tiếng nói, chỉ có tiếng lá khô lạo xạo dưới nhiều bước chân.
Brais nhớ lời bà chủ nhà trọ dặn. Anh dựng xe vào bờ tường đá, bước lùi ra khỏi lối mòn, đứng nép sau gốc sồi, cúi đầu nhìn xuống đất. Đoàn sáng đi ngang qua. Anh không dám ngẩng lên, chỉ thấy những vạt áo dài sẫm màu lướt qua, và ánh nến hắt lên lá ướt.
Rồi một bàn tay chìa ra trước mặt anh, cầm một cây nến đang cháy. Một giọng nói khàn, mỏi mệt, như của một người đã đi rất xa, bảo anh cầm giúp. Brais siết chặt hai tay vào túi thư, lắc đầu, không nói gì. Bàn tay chờ một lúc rất lâu, rồi rút lại. Ánh nến xa dần.
Buổi sáng ở làng bên
Brais đứng sau gốc sồi tới khi trời hửng sáng. Anh dắt xe về làng, mặt trắng bệch. Bà chủ nhà trọ nhìn anh, không hỏi gì, chỉ rót cho anh một bát súp nóng và bảo anh ngủ một giấc.
Mấy tuần sau, trong một lần đưa thư tới làng cuối tuyến, Brais gặp một ông lão đốn củi gầy rộc, mắt thâm quầng như người mất ngủ lâu ngày. Ông lão nhìn anh rất lâu, như cố nhớ ra điều gì, rồi chỉ nói rằng hình như ông đã gặp anh ở đâu đó trong rừng.
Brais đưa thư cho ông, lặng lẽ đi. Anh không kể chuyện cho ai. Nhưng từ hôm đó, mỗi lần đi qua làng ấy, anh đều ghé để lại cho ông lão một túi bánh mì, và hỏi thăm xem đêm qua ông ngủ có ngon không.
Mùa xuân năm sau, người làng kể rằng ông lão đốn củi bỗng khoẻ lại, má hồng hào, ăn ngủ bình thường. Brais nghe tin, không rõ vì sao mình lại thấy nhẹ cả người. Truyện hư cấu này dừng ở đây, để bạn tự đoán cây nến đêm ấy cuối cùng đã đến tay ai.
Vì sao đoàn nến lại đáng sợ
Santa Compaña gắn chặt với cách người Galicia xưa nhìn cái chết: gần gũi, có nghi lễ, có cộng đồng đi cùng. Đám tang ở làng quê xưa thường có đoàn người cầm nến đi đêm, nên hình ảnh đoàn hồn cầm nến là sự phản chiếu của một nghi thức có thật.
Chi tiết người sống đi đầu, gầy mòn đi từng ngày, có lẽ là cách dân gian giải thích những người ốm yếu không rõ lý do. Thời chưa có y học hiện đại, một người tự nhiên xanh xao, mất ngủ, dễ được giải thích bằng một nguyên nhân bí ẩn ban đêm.
Còn những đốm sáng trong rừng thì rừng ẩm Galicia có thể có nhiều thứ: đèn của người đi đêm, ánh trăng lọt qua tán lá, đom đóm, hay đơn giản là mắt người tự vẽ ra hình ảnh khi đứng trong bóng tối quá lâu.
Điều mình thích nhất ở truyền thuyết này là lời dặn đừng nhận gì từ người lạ trong đêm. Nó vừa là chi tiết rợn người, vừa là một bài học sống sót rất đời thường mà người xưa muốn gửi lại cho con cháu.
Câu hỏi thường gặp
Santa Compaña có phải lễ hội tôn giáo không?
Không. Santa Compaña là truyền thuyết dân gian của vùng Galicia, không phải một nghi lễ của nhà thờ. Nó phản ánh tín ngưỡng dân gian về người đã khuất.
Vì sao người đi đầu đoàn phải cầm thánh giá?
Theo truyền thuyết, cây thánh giá và nến là dấu hiệu của đoàn đưa tang. Chi tiết này cho thấy truyền thuyết pha trộn tín ngưỡng cổ của vùng với hình ảnh Công giáo về sau.
Galicia có liên quan gì tới người Celt?
Galicia từng có các cộng đồng thuộc văn hoá Celt cổ, để lại dấu vết trong khảo cổ và một số phong tục. Nhiều người Galicia ngày nay tự hào về gốc rễ này, dù mức độ ảnh hưởng vẫn còn được giới nghiên cứu bàn luận.
Vì sao đứng lâu trong bóng tối dễ thấy ảo ảnh?
Khi thiếu ánh sáng, mắt và não phải đoán nhiều hơn, dễ ghép những đốm sáng, bóng cây thành hình người hoặc đoàn người. Mệt mỏi và sợ hãi càng làm hiện tượng này rõ hơn.
Có truyền thuyết tương tự ở nơi khác không?
Có. Ở nhiều vùng châu Âu có truyền thuyết về đoàn người chết đi đêm, như cuộc săn hoang dã ở Bắc Âu. Ở Asturias, vùng giáp Galicia, cũng có truyện gần giống gọi bằng tên khác.
