Có một đêm trong năm mà người Celt cổ tin rằng cánh cửa giữa hai thế giới khép hờ, và nếu bạn để ý, bạn sẽ thấy trên bàn ăn của họ có thêm một chiếc ghế không ai ngồi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Samhain, lễ cuối mùa thu của người Celt ở Ireland và Scotland, cùng những truyền thuyết quanh nó. Phần phong tục là những gì sử sách và dân gian còn ghi lại, còn câu chuyện gia đình nhỏ ở giữa tập là truyện hư cấu mình dựng để bạn hình dung một đêm Samhain.
Khi mùa sáng nhường chỗ cho mùa tối
Người Celt cổ chia năm thành hai nửa: nửa sáng và nửa tối. Samhain, đọc gần như xao in, rơi vào khoảng cuối tháng mười, đầu tháng mười một theo lịch ngày nay. Đó là lúc nửa sáng kết thúc, nửa tối bắt đầu.
Với người làm nông và chăn nuôi, đây là thời điểm quan trọng nhất năm. Gia súc được lùa từ bãi cỏ mùa hè trên núi về gần nhà. Lúa đã gặt xong, phải tính xem đủ ăn qua đông không. Con nào không nuôi nổi qua mùa lạnh thì phải làm thịt, muối để dành.
Văn học Ireland cổ nhiều lần nhắc tới Samhain như một dịp hội họp lớn, các thủ lĩnh tụ về, có yến tiệc, có lửa. Và cũng trong những văn bản ấy, Samhain là đêm hay xảy ra chuyện lạ: người cõi tiên bước ra khỏi gò đất, người chết đi lại giữa người sống.
Đêm chuyển mùa ấy, theo truyền thuyết, không thuộc về năm cũ cũng chưa thuộc về năm mới. Nó là khe hở giữa hai thứ. Và qua khe hở ấy, những gì bình thường bị ngăn cách có thể đi qua.
Lửa trên đồi và mặt nạ trên mặt
Một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của Samhain là lửa. Người ta đốt những đống lửa lớn trên đồi cao. Ánh lửa nhìn thấy từ làng này sang làng khác, như những ngọn hải đăng giữa bóng tối mùa đông vừa tới.
Theo dân gian ở nhiều vùng, lửa có sức xua đuổi những thứ không lành và che chở cho người lẫn gia súc. Có nơi người ta dắt gia súc đi giữa hai đống lửa, có nơi mang than hồng từ đống lửa chung về nhóm lại bếp nhà mình, như mang một mẩu ánh sáng về nhà.
Hình ảnh thứ hai là hoá trang. Những ghi chép về sau ở Ireland và Scotland kể rằng vào dịp này người ta đeo mặt nạ, mặc đồ kỳ quái, đi từ nhà này sang nhà khác hát hò, được cho đồ ăn. Một cách giải thích dân gian là cải trang để những linh hồn lang thang không nhận ra mình.
Bạn nghe có quen không? Lửa, mặt nạ, đi xin đồ ăn từng nhà. Đó chính là những thứ về sau lớn lên thành lễ Halloween mà cả thế giới biết tới.
Chiếc ghế để trống bên bàn ăn
Giờ mình kể một câu chuyện nhỏ, hư cấu. Ở một ngôi làng ven biển Scotland, có cô bé tên Ailsa sống với mẹ và bà. Năm ấy là Samhain đầu tiên sau khi ông của Ailsa mất, ông là người dạy cô gọi tên từng con cừu trong đàn.
Tối hôm ấy, bà bảo Ailsa kê thêm một chiếc ghế ở đầu bàn, chỗ ông vẫn ngồi. Bà múc một bát cháo yến mạch đặt trước chiếc ghế trống, rót thêm một cốc sữa. Rồi bà ra mở hé cánh cửa, để một ngọn nến cháy ở bậu cửa sổ.
Ailsa hỏi để làm gì. Bà bảo đêm nay người đã khuất có thể về thăm nhà. Mình không sợ họ, mình chỉ mời họ ngồi, rồi để họ đi. Đó là cách người làng cô vẫn làm, từ đời bà của bà.
Cả nhà ăn tối trong im lặng. Gió biển lùa qua khe cửa, ngọn nến chao nghiêng. Có một lúc Ailsa nghe tiếng cái ghế đầu bàn kêu khẽ, như có ai vừa ngả lưng vào. Cô nhìn bà. Bà chỉ mỉm cười, gắp thêm cho cô một miếng bánh.
Khi bình minh tới
Sáng hôm sau, Ailsa dậy sớm nhất nhà. Bát cháo trên bàn vẫn còn nguyên, đã nguội, cốc sữa vẫn đầy. Ngọn nến ở bậu cửa đã cháy hết, chỉ còn một vũng sáp nhỏ.
Nhưng chiếc ghế ở đầu bàn đã bị đẩy lùi ra một chút, nghiêng về phía cửa, đúng như cách ông vẫn đẩy ghế mỗi sáng khi đứng dậy đi ra chuồng cừu. Và cánh cửa mà bà để hé tối qua, giờ đã khép lại.
Ailsa không kể với ai. Cô chỉ ra chuồng cừu, gọi tên từng con một như ông dạy, và lần đầu tiên kể từ đám tang, cô thấy lòng nhẹ đi một chút.
Đó là phần ấm áp nhất của Samhain, phần mà người ta hay quên khi nghĩ tới Halloween toàn bí ngô và mặt nạ quỷ. Ở gốc rễ, đêm này còn là đêm để nhớ về người thân đã đi xa, và để tin rằng họ vẫn có lối về.
Từ Samhain đến Halloween
Khi Kitô giáo lan tới Ireland và Scotland, ngày đầu tháng mười một trở thành lễ các thánh, và đêm trước đó được gọi là đêm trước lễ các thánh. Từ cách gọi ấy trong tiếng Anh cổ mà có chữ Halloween ngày nay.
Nhiều phong tục cũ của Samhain không mất đi, mà hoà vào lễ mới. Lửa vẫn được đốt, trẻ con vẫn hoá trang đi từng nhà, củ cải khoét rỗng vẫn được đặt nến. Rồi người di cư mang tất cả sang châu Mỹ, nơi củ cải đổi thành bí ngô.
Các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận về chuyện phong tục nào có từ thời Celt cổ thật, phong tục nào mới hình thành về sau. Người Celt cổ không để lại nhiều ghi chép, nên phần lớn những gì ta biết đến từ văn bản thời Trung cổ và dân gian các thế kỷ gần đây.
Nhưng cái lõi thì rõ ràng: một đêm cuối thu, khi trời tối sớm và gió bắt đầu lạnh, người ta thắp lửa, tụ lại bên nhau, và để ngỏ một khe cửa cho những người không còn ngồi cùng bàn.
Câu hỏi thường gặp
Samhain là lễ gì?
Samhain là lễ của người Celt ở Ireland và Scotland, rơi vào khoảng cuối tháng mười đầu tháng mười một, đánh dấu cuối mùa thu hoạch và bắt đầu mùa đông. Dân gian tin đây là đêm ranh giới giữa thế giới người sống và thế giới bên kia mỏng nhất.
Halloween có phải bắt nguồn từ Samhain không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Halloween có một phần gốc từ Samhain, hoà với lễ các thánh của Kitô giáo và phong tục dân gian về sau. Mức độ liên hệ trực tiếp đến đâu thì vẫn còn được bàn luận.
Vì sao người xưa hoá trang vào đêm này?
Một cách giải thích dân gian là cải trang để linh hồn lang thang và người cõi tiên không nhận ra mình. Ngoài ra hoá trang đi từng nhà hát hò xin đồ ăn cũng là một hình thức vui chơi cộng đồng dịp cuối mùa.
Vì sao lễ hội về người đã khuất thường rơi vào cuối thu?
Đó là lúc cây cối tàn lụi, ngày ngắn lại, đêm dài ra, thiên nhiên như đang đi vào giấc ngủ. Hình ảnh ấy gợi tới cái chết và sự tưởng nhớ, nên nhiều nền văn hoá chọn thời điểm này để nhớ về tổ tiên.
Vì sao người ta hay cảm thấy người thân đã khuất như vẫn còn trong nhà?
Khi đau buồn, não vẫn quen chờ đợi những âm thanh và thói quen của người đã mất, nên một tiếng ghế kêu hay tiếng bước chân cũng dễ được hiểu là họ. Các nhà tâm lý xem đây là một phần bình thường của quá trình tiếc thương.
