Người ta hay nghĩ ma chỉ hiện ra lúc nửa đêm, nhưng ở đồng quê Séc và Ba Lan ngày xưa, có một hồn ma chỉ xuất hiện đúng lúc mặt trời đứng bóng, khi cánh đồng nóng như lò và không có bóng cây nào đủ che.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Polednice, bà đầm giữa trưa trong truyền thuyết của người Séc, Ba Lan và nhiều vùng Slav. Đây là truyền thuyết dân gian với nhiều dị bản, câu chuyện người thợ gặt ở giữa tập là truyện hư cấu mình dựng theo đúng mô típ câu đố trong truyền thuyết.
Hồn ma của giờ ngọ
Polednice trong tiếng Séc nghĩa đại ý là người đàn bà của buổi trưa. Ở Ba Lan, ở Nga cũng có những tên gọi tương tự. Bà thường được tả là một phụ nữ cao gầy, mặc áo trắng dài, có khi trẻ đẹp, có khi là bà già, tay cầm lưỡi hái hoặc cây kéo lớn.
Bà hiện ra vào giữa trưa, trong những ngày nóng nhất của mùa hè, đúng mùa gặt. Bà đi giữa những luống lúa mì, lúa mạch, không để lại dấu chân, áo trắng loá lên trong nắng như một ngọn lửa không màu.
Theo truyền thuyết, Polednice tìm tới những người đang làm việc trên đồng vào giờ ấy. Bà dừng lại trước mặt họ, hỏi chuyện. Có khi bà hỏi những câu đố, có khi bắt kể về cách trồng lúa, cách dệt vải, có khi chỉ hỏi những câu rất khó trả lời.
Ai trả lời được, hoặc giữ được cuộc nói chuyện cho tới khi qua giờ ngọ, thì bà biến đi. Ai trả lời sai, ấp úng, hoặc bỏ chạy, thì bị trừng phạt: đau đầu dữ dội, choáng váng, ngã quỵ giữa đồng, có bản kể còn nặng hơn.
Vì sao người làm đồng phải nghỉ trưa
Ở nhiều làng quê Trung và Đông Âu, truyền thuyết Polednice gắn liền với một lời dặn rất thực tế: giữa trưa thì nghỉ, đừng ở ngoài đồng. Người ta kể chuyện bà để doạ những ai mải làm, nhất là thanh niên ham việc, trẻ con chạy chơi ngoài ruộng lúc nắng gắt.
Mùa gặt là mùa căng thẳng nhất của nhà nông. Lúa chín phải gặt nhanh, sợ mưa, sợ đổ. Ai cũng muốn tranh thủ từng giờ. Nhưng làm việc nặng dưới nắng đứng bóng thì người khoẻ mấy cũng có thể ngã quỵ.
Vì vậy người ta nghỉ dưới bóng cây, ăn trưa, uống nước, chờ nắng dịu rồi mới làm tiếp. Nếu có ai cứng đầu ở lại, các bà các mẹ sẽ nói: coi chừng Polednice tới hỏi chuyện đấy.
Mình thấy điều này rất giống làng quê Việt Nam. Các cụ mình cũng dặn đừng ra đồng giữa trưa, đừng đi qua bãi tha ma lúc nắng gắt, có những câu chuyện về bóng người giữa trưa nắng để giữ con cháu ở trong nhà.
Người thợ gặt và ba câu hỏi
Giờ mình kể truyện hư cấu. Có một người thợ gặt trẻ tên Jan, khoẻ, nhanh, tự hào mình gặt nhanh nhất làng. Năm ấy anh muốn gặt xong ruộng nhà trước mọi người, nên khi cả làng nghỉ trưa dưới cây đoạn già, anh vẫn ở lại, vung lưỡi hái giữa nắng.
Mặt trời lên đỉnh đầu. Bóng anh co lại thành một vũng đen dưới chân. Cánh đồng im phăng phắc, không chim, không gió, chỉ có tiếng lưỡi hái loẹt xoẹt và tiếng ve. Mồ hôi chảy vào mắt anh cay xè.
Rồi anh thấy một bóng trắng đi tới giữa những bông lúa. Một người đàn bà cao, áo trắng loá mắt, mặt nhìn không rõ vì nắng chói. Bà dừng trước anh, nói bằng giọng khô như rơm: ngươi gặt giỏi lắm, vậy hãy trả lời ta ba câu.
Câu thứ nhất: hạt lúa đi qua bao nhiêu bàn tay trước khi thành ổ bánh. Jan kể ra: tay người cày, tay người gieo, tay người gặt, tay người đập, tay người xay, tay người nhào, tay người nướng. Bà gật đầu. Câu thứ hai: cái gì càng lấy đi càng lớn. Jan nghĩ một lúc rồi đáp: cái hố. Bà lại gật.
Tiếng chuông qua giờ ngọ
Câu thứ ba bà hỏi chậm rãi: vì sao ngươi còn ở ngoài này khi cả làng đã nghỉ. Jan định trả lời rằng anh muốn gặt nhanh nhất, nhưng cổ họng khô cháy, đầu óc quay cuồng, mắt hoa lên, chữ không thành câu.
Anh thấy cánh đồng nghiêng đi. Người đàn bà áo trắng như nhoè ra, rồi lại rõ, rồi lại nhoè. Anh nghe tiếng bà cười, khô khốc, như tiếng rơm gãy. Chân anh khuỵu xuống.
Đúng lúc ấy, từ nhà thờ làng vọng lại tiếng chuông báo qua giờ ngọ. Người đàn bà áo trắng ngẩng đầu, nhìn về phía tiếng chuông, rồi tan vào làn hơi nóng bốc lên từ mặt ruộng như chưa từng ở đó.
Mấy người làng chạy ra, kéo Jan vào bóng cây đoạn, dội nước lên đầu, cho uống từng ngụm nhỏ. Anh tỉnh lại sau một lúc lâu, đầu đau như búa bổ. Từ năm ấy, Jan vẫn gặt nhanh nhất làng, nhưng giữa trưa, anh luôn là người đầu tiên ngồi xuống dưới gốc cây. Và nếu ai hỏi câu thứ ba, anh sẽ trả lời ngay: vì mình ngốc.
Bà đầm giữa trưa và cơn say nắng
Các nhà nghiên cứu dân gian gần như đều đồng ý rằng Polednice là cách người xưa hình dung cơn say nắng. Làm việc nặng dưới nắng gắt, cơ thể mất nước, nóng quá mức, người ta choáng váng, đau đầu, hoa mắt, nói năng lẫn lộn, có khi ngất xỉu.
Những triệu chứng ấy khớp gần như hoàn toàn với hậu quả của việc trả lời sai câu hỏi của bà đầm. Kể cả chi tiết bà hỏi những câu khó: người bị say nắng thường không suy nghĩ mạch lạc được, câu hỏi đơn giản cũng thấy khó.
Hình ảnh người đàn bà áo trắng đi giữa đồng lúa cũng có thể là ảo ảnh do không khí nóng bốc lên tạo ra, làm mọi thứ ở xa rung rinh, méo mó, loá sáng.
Truyền thuyết này đi vào văn chương nhờ nhà thơ Séc Karel Jaromír Erben, người viết một bài thơ ballad nổi tiếng về Polednice. Về sau nhà soạn nhạc Antonín Dvořák dựa vào bài thơ ấy viết một bản giao hưởng thơ. Một hồn ma của đồng ruộng, nay vang lên trong phòng hoà nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Polednice có những tên gọi nào ở các nước khác?
Người Séc gọi là Polednice, người Ba Lan có tên gọi tương tự, người Nga cũng có một biến thể. Tên gọi ở các nước đều liên quan tới buổi trưa, thể hiện cùng một ý niệm về hồn ma giờ ngọ.
Say nắng có những dấu hiệu gì cần lưu ý?
Say nắng có thể gây đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, da nóng, lú lẫn và ngất. Khi thấy người có dấu hiệu này cần đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể và gọi cấp cứu hoặc nhân viên y tế ngay.
Vì sao ma giữa trưa lại đáng sợ như ma nửa đêm?
Giữa trưa và nửa đêm đều là thời điểm chuyển tiếp, lúc mặt trời ở cao nhất hoặc thấp nhất. Nhiều nền văn hoá coi những thời điểm ranh giới như vậy là lúc điều lạ dễ xảy ra.
Ai đã viết bài thơ nổi tiếng về Polednice?
Nhà thơ Séc Karel Jaromír Erben viết bài thơ ballad về Polednice trong tập thơ dựa trên truyền thuyết dân gian. Antonín Dvořák sau đó viết một bản giao hưởng thơ dựa trên bài thơ này.
Ảo ảnh nóng trên đồng ruộng hình thành thế nào?
Khi mặt đất bị nắng đốt nóng, lớp không khí sát mặt đất nóng hơn lớp phía trên, làm ánh sáng bị bẻ cong. Kết quả là cảnh vật ở xa rung rinh, méo mó, có khi như có mặt nước loá sáng.
