Câu chuyện về một ngôi nhà ma mà giá thuê rẻ bất thường, người thuê mới không tin ma, và đêm đầu tiên nghe tiếng xiềng xích, nghe quen như phim hôm qua. Nhưng nó đã được viết ra từ gần hai nghìn năm trước, trong một lá thư bằng tiếng La-tinh.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể truyện ngôi nhà ma ở Athens, do nhà văn La Mã Pliny Trẻ thuật lại trong một lá thư gửi bạn, được xem là một trong những truyện nhà ma cổ nhất còn giữ được. Pliny kể lại như chuyện ông nghe được, không phải chuyện ông chứng kiến, và mình kể lại bằng lời mình.
Lá thư gửi Sura
Pliny Trẻ là một luật sư, quan chức và nhà văn La Mã sống vào cuối thế kỷ thứ nhất và đầu thế kỷ thứ hai. Ông nổi tiếng nhờ những bức thư viết cho bạn bè, sau này được tập hợp thành sách. Đó là kho tư liệu quý về đời sống La Mã thời ấy.
Trong một lá thư gửi người bạn tên Sura, Pliny đặt một câu hỏi rất nghiêm túc: theo bạn, ma có thật không, hay chỉ là những hình ảnh do nỗi sợ của ta vẽ ra. Rồi ông kể vài câu chuyện ông nghe được, để bạn cùng suy nghĩ.
Câu chuyện nổi tiếng nhất trong lá thư ấy là truyện ngôi nhà ở Athens. Pliny kể lại với giọng của người ghi chép, cẩn thận, không thêm thắt, nên đọc lên càng thấy rờn rợn.
Mình kể lại cho bạn theo trình tự của lá thư, có thêm vài chi tiết khung cảnh cho dễ hình dung, nhưng giữ đúng diễn biến chính mà Pliny thuật lại.
Ngôi nhà không ai dám ở
Ở Athens có một ngôi nhà rộng rãi, đẹp đẽ, nhưng mang tiếng dữ. Đêm đến, trong nhà vang lên tiếng sắt va nhau, tiếng xiềng xích kéo lê, ban đầu từ xa, rồi gần dần. Sau đó hiện ra bóng một ông già gầy gò, râu tóc rối bù, tay chân mang xiềng, vừa đi vừa rung xích.
Những người ở trong nhà mất ngủ triền miên, sợ hãi đến ốm yếu. Dần dần không ai dám ở nữa. Ngôi nhà bị bỏ trống, chủ nhà treo bảng cho thuê hoặc bán, hy vọng có người không biết chuyện mà dọn vào.
Rồi triết gia Athenodorus tới Athens. Ông đọc tấm bảng, thấy giá rẻ đến lạ, liền hỏi han. Người ta kể cho ông nghe hết. Nhưng thay vì quay đi, Athenodorus lại càng muốn thuê. Ông là người theo trường phái khắc kỷ, tin vào lý trí và tự chủ.
Ông dọn vào, dặn người nhà ngủ ở phòng trong, còn mình ngồi ở phòng ngoài với cây đèn, cây bút và những tấm bảng sáp để viết. Ông chủ ý tập trung vào công việc, để tâm trí không tự vẽ ra những hình ảnh đáng sợ.
Đêm đầu tiên
Lúc đầu, đêm tĩnh lặng như mọi đêm. Rồi tiếng sắt va nhau vang lên, tiếng xiềng xích kéo lê. Athenodorus không ngẩng lên, không đặt bút xuống. Ông tiếp tục viết, như thể đó chỉ là tiếng gió.
Tiếng xích to dần, tới ngưỡng cửa, rồi vào trong phòng. Lúc ấy ông mới nhìn lên. Bóng ông già đứng đó, đúng như người ta tả, giơ tay ra hiệu, như gọi ông đi theo. Athenodorus giơ tay đáp lại, ý bảo hãy đợi một chút, rồi cúi xuống viết tiếp.
Bóng ma rung xích ngay trên đầu ông. Ông lại ngẩng lên, thấy nó vẫn đứng đó, vẫn gọi. Lần này ông cầm đèn, đứng dậy đi theo. Bóng ma đi chậm, như bị xích nặng níu lại, ra tới khoảng sân trong nhà. Tới một góc sân, nó bỗng tan biến, để lại ông đứng một mình.
Athenodorus không hoảng hốt. Ông nhổ mấy nắm cỏ và lá, đặt xuống đánh dấu đúng chỗ bóng ma vừa biến mất. Rồi ông quay vào, có lẽ ngủ nốt đêm, một điều mà hẳn ít người làm được.
Sáng hôm sau ở góc sân
Sáng hôm sau, Athenodorus tới gặp các quan chức của thành phố, kể lại sự việc và đề nghị đào ở chỗ ông đã đánh dấu. Người ta đào xuống, và tìm thấy hài cốt của một người, vẫn còn mang xiềng xích, đã nằm đó từ rất lâu mà không ai hay.
Pliny viết rằng người ta thu nhặt hài cốt, làm lễ an táng tử tế ở nơi công cộng. Từ đó ngôi nhà yên ổn hẳn, không còn tiếng xích nữa. Kết thúc rất ngắn gọn, đúng kiểu ghi chép của người La Mã.
Ý nghĩa của câu chuyện với người xưa rất rõ. Người Hy Lạp và La Mã tin rằng người chết không được chôn cất đàng hoàng sẽ không yên. Bóng ma mang xiềng không đến để hại ai, mà để xin một điều: được an nghỉ đúng cách.
Còn Athenodorus là hình mẫu của người khắc kỷ: không để nỗi sợ điều khiển mình, nhìn thẳng vào điều đáng sợ, và lấy lý trí để giải quyết. Pliny dường như kể câu chuyện này phần nào để ca ngợi phẩm chất đó.
Khuôn mẫu của mọi truyện nhà ma
Đọc lại câu chuyện, bạn sẽ thấy gần như mọi yếu tố của truyện nhà ma hiện đại đã có mặt: căn nhà đẹp mà rẻ, người thuê không tin, tiếng động lúc nửa đêm, hồn ma ra hiệu đi theo, bí mật chôn giấu, và cái kết khi người chết được yên nghỉ.
Hai nghìn năm sau, phim ảnh và tiểu thuyết vẫn dùng lại đúng khuôn ấy. Điều đó cho thấy nỗi sợ về những bí mật bị chôn vùi, về những người bị lãng quên, là nỗi sợ rất bền của con người, không thay đổi theo thời đại.
Pliny không kết luận ma có thật hay không. Ông chỉ kể, rồi hỏi ý bạn mình. Thái độ ấy mình thấy rất đáng học: nghe một câu chuyện lạ, ta có thể thưởng thức nó, suy ngẫm nó, mà không cần vội tin hay vội chê.
Lần tới bạn xem một bộ phim nhà ma có cảnh nhân vật cầm đèn đi theo bóng người ra sân sau, hãy nhớ rằng cảnh ấy đã được một người La Mã viết ra từ gần hai nghìn năm trước, dưới ánh một cây đèn dầu nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Pliny Trẻ là ai?
Pliny Trẻ là nhà văn, luật sư và quan chức La Mã sống vào cuối thế kỷ thứ nhất, đầu thế kỷ thứ hai. Ông là cháu và con nuôi của nhà bác học Pliny Già, nổi tiếng với các bức thư được tập hợp thành sách.
Pliny có tận mắt thấy hồn ma không?
Không. Trong thư, Pliny kể lại câu chuyện ông nghe được và hỏi ý kiến bạn mình về việc ma có thật hay không. Ông không nói mình chứng kiến.
Triết gia Athenodorus có thật không?
Có những triết gia khắc kỷ mang tên Athenodorus trong thời cổ đại. Tuy nhiên câu chuyện ngôi nhà ma là giai thoại được kể lại, không nên xem là ghi chép lịch sử chính xác.
Vì sao người xưa coi trọng việc chôn cất?
Nhiều nền văn hoá cổ, kể cả Hy Lạp và La Mã, tin rằng người chết cần được chôn cất đúng nghi lễ để linh hồn được yên. Việc để người chết không được an táng bị xem là điều rất xấu.
Tiếng kim loại va nhau ban đêm trong nhà cũ có thể từ đâu?
Nhà cũ có thể có tiếng ống, tiếng then cửa, tiếng mái giãn nở khi nhiệt độ thay đổi, hoặc tiếng vọng từ nhà bên. Ban đêm yên tĩnh nên những tiếng nhỏ này nghe rõ và dễ làm ta tưởng tượng.
