Có một người đàn ông dám châm lửa đốt cả một ngôi đền, rồi bị chính hồn ma trong đền kéo xuống âm phủ để đối chất.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, một truyện trong tập Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Đây là truyện truyền kỳ, nghĩa là truyện kỳ lạ được viết ra để răn đời, mình kể lại bằng lời của mình và giữ đúng cốt truyện.
Kẻ sĩ nóng tính và ngôi đền bị chiếm
Ngô Tử Văn là một kẻ sĩ tính tình cương trực, thấy điều gian tà thì không chịu được, tiếng tăm vang khắp vùng. Trong làng anh có một ngôi đền, vốn thờ vị thổ thần của đất ấy.
Nhưng từ sau những năm binh lửa, ngôi đền đổi khác. Có hồn ma của một viên tướng giặc phương Bắc tử trận gần đó đã đuổi thổ thần đi, chiếm đền làm chỗ của mình, rồi tác oai tác quái khắp làng. Dân làng sợ hãi, ai cũng phải cúng lễ cho yên.
Tử Văn tức giận. Một hôm anh tắm gội sạch sẽ, khấn trời đất, rồi châm lửa đốt ngôi đền. Mọi người đứng quanh lắc đầu lè lưỡi, ai cũng tin anh sắp gặp tai hoạ.
Ngọn lửa bốc cao, mái đền đổ sập. Tử Văn phủi tay đi về, vẻ mặt thản nhiên như vừa làm xong một việc bình thường.
Kẻ lạ đến đòi đền
Về tới nhà, Tử Văn thấy người nóng sốt, đầu nặng như đeo đá. Rồi có một người cao lớn, đầu quấn khăn, ăn mặc như một nho sĩ, bước vào nhà, đòi anh phải dựng trả ngôi đền.
Kẻ ấy mềm mỏng trước rồi rắn sau. Hắn bảo nếu Tử Văn không dựng lại thì sẽ kiện xuống âm phủ, khi ấy anh hối không kịp. Tử Văn ngồi yên, không thèm đáp một lời. Kẻ lạ hằm hằm bỏ đi.
Chiều hôm đó lại có một ông già áo vải, đội mũ cũ, dáng vẻ hiền lành tìm đến. Ông già xưng chính là vị thổ thần bị đuổi khỏi đền. Ông kể rằng viên tướng giặc kia gian xảo, lại đút lót khắp các đền miếu chung quanh, nên bấy lâu ông chịu cảnh lưu lạc mà không ai giúp.
Thổ thần cảm ơn Tử Văn đã đốt đền, rồi dặn kỹ: khi xuống âm phủ, cứ nói thật, và nếu bị dồn ép thì xin Diêm Vương cho tra giấy tờ ở đền Tản Viên, vì mọi việc đã được ghi lại ở đó.
Phiên toà ở cõi âm
Đêm ấy, bệnh Tử Văn nặng thêm. Anh thấy mình bị hai tên quỷ dữ lôi đi, qua một vùng tối mù mịt, gió lạnh thổi rát mặt, tới trước một toà cung điện nguy nga. Trên điện là Diêm Vương ngồi xử án.
Viên tướng giặc đã có mặt từ trước, lại khoác vẻ một người hiền lành bị oan. Hắn kể rằng mình là kẻ sĩ có công, được dân lập đền thờ, bỗng dưng bị một gã ngông cuồng đốt mất. Lời lẽ hắn trơn tru, nghe rất hợp lẽ.
Diêm Vương nổi giận, quát hỏi Tử Văn. Bọn quỷ sứ đứng chực sẵn, chỉ chờ một cái phẩy tay. Nhưng Tử Văn không run sợ. Anh kể lại đầu đuôi, từ chuyện thổ thần bị đuổi tới chuyện hồn ma tác oai trong làng.
Thấy hai bên mỗi người một lời, Tử Văn xin Diêm Vương cho người tới đền Tản Viên tra xét giấy tờ, đúng như lời thổ thần dặn. Viên tướng giặc nghe tới đó thì sắc mặt thay đổi.
Sự thật và chức phán sự đền Tản Viên
Giấy tờ được mang về. Mọi việc rõ ràng như ban ngày: kẻ kia đúng là hồn tướng giặc, đã cướp đền, hại dân, còn dối trá trước toà. Diêm Vương nghiêm trị hắn, còn Tử Văn được thả về dương gian.
Tử Văn tỉnh dậy, bệnh khỏi hẳn. Dân làng dựng lại ngôi đền, thờ lại vị thổ thần cũ. Truyện kể rằng ít lâu sau, thổ thần đến báo tin: đền Tản Viên đang thiếu một chức phán sự, tức là chức quan xét xử, và thổ thần đã tiến cử Tử Văn.
Tử Văn nhận lời. Không lâu sau anh qua đời, không bệnh tật gì, nhẹ nhàng như người đi nhận chức mới.
Về sau, có người quen của anh đi đường lúc sáng sớm, trong sương mù thấy Tử Văn ngồi xe ngựa, có người hầu theo sau, đi lướt trên đường mây. Anh chào người quen như ngày còn sống, rồi khuất dần vào sương.
Một truyện ma mà người cương trực thắng
Điều làm truyện Ngô Tử Văn khác nhiều truyện ma khác là người sống không hề bỏ chạy. Anh không cầu xin, không dâng lễ, không tìm thầy. Thứ anh mang theo xuống âm phủ chỉ có sự thật và một cái đầu tỉnh táo.
Hồn ma trong truyện cũng đáng sợ theo một kiểu rất người: nó không chỉ doạ nạt mà còn đút lót, còn biết nói dối khéo léo trước toà. Người đọc thời ấy hẳn đã nhận ra trong đó những kẻ quyền thế gian trá ở đời thật.
Bởi vậy truyện cứ thế được truyền qua mấy trăm năm, được đưa vào sách học, được kể cho học trò nghe. Nó là truyện ma, nhưng là truyện ma về lòng can đảm.
Và cái kết của nó cũng hiếm có: người cương trực được làm quan xét xử ở cõi bên kia, ngồi xe ngựa lướt trên mây trong một buổi sáng sương mù.
Câu hỏi thường gặp
Truyền kỳ mạn lục là sách gì?
Truyền kỳ mạn lục là tập truyện viết bằng chữ Hán của Nguyễn Dữ, gồm nhiều truyện kỳ lạ về ma quỷ, thần tiên, người tài và người đức hạnh. Sách được xem là một tác phẩm tiêu biểu của văn xuôi trung đại Việt Nam và từng được người xưa khen ngợi rất cao.
Truyện truyền kỳ khác truyện cổ tích ở chỗ nào?
Truyện cổ tích do dân gian truyền miệng, không rõ tác giả. Truyện truyền kỳ do một người viết có tên tuổi sáng tác, mượn yếu tố kỳ ảo như ma quỷ, âm phủ để gửi gắm suy nghĩ về con người và xã hội.
Vì sao truyện ma xưa hay đề cao người cương trực?
Văn học trung đại coi trọng việc răn dạy, nên truyện ma thường được dùng để nói rằng chính nghĩa sẽ thắng gian tà. Ma quỷ là hình ảnh của cái xấu, còn người dám đứng thẳng là hình mẫu để người đọc noi theo.
Chuyện chức phán sự đền Tản Viên có học trong nhà trường không?
Truyện này đã được đưa vào chương trình Ngữ văn ở bậc phổ thông qua nhiều thế hệ, nên nhiều người Việt biết tới Ngô Tử Văn từ thời đi học. Cách kể và đoạn trích cụ thể có thể khác nhau theo từng bộ sách.
Âm phủ trong truyện ma Việt Nam thường được hình dung thế nào?
Âm phủ thường được tả như một triều đình có vua, quan, lính, có phiên toà xử tội giống cõi người. Cách hình dung này chịu ảnh hưởng tín ngưỡng dân gian và văn hoá Đông Á, phản ánh mong muốn có một nơi công bằng sau khi chết.
