Có một hồn ma trong văn chương Việt không hề đáng sợ, nàng chỉ hiện về một lần, giữa dòng sông, nói một câu rồi tan đi, và câu nói ấy làm người nghe day dứt suốt mấy trăm năm.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại Chuyện người con gái Nam Xương trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, một tác phẩm văn học cổ chứ không phải chuyện có thật. Mình kể bằng lời của mình, giữ đúng khung truyện và cái kết của sách.
Người vợ hiền ở Nam Xương
Truyện kể ở đất Nam Xương có người con gái tên là Vũ Thị Thiết, tính tình thùy mị, nết na, lại có tư dung tốt đẹp. Người trong làng gọi nàng là Vũ Nương. Chàng Trương Sinh mến dung hạnh, xin mẹ đem trăm lạng vàng cưới nàng về.
Trương Sinh tính hay ghen, đối với vợ phòng ngừa quá mức. Vũ Nương biết vậy, giữ gìn khuôn phép, không lúc nào để vợ chồng phải bất hòa. Cuộc sống chưa được bao lâu thì triều đình bắt lính đi đánh giặc. Trương Sinh tuy con nhà hào phú nhưng không có học, nên tên phải ghi trong sổ lính đi vào loại đầu.
Ngày tiễn chồng, Vũ Nương rót chén rượu đầy, dặn rằng nàng không mong đeo ấn phong hầu, chỉ mong ngày về mang theo được hai chữ bình yên. Lúc chồng đi, nàng đang mang thai. Ít lâu sau, nàng sinh một bé trai, đặt tên là Đản.
Mẹ chồng thương nhớ con, sinh ốm. Vũ Nương hết lòng thuốc thang, lễ bái thần phật, lấy lời ngọt ngào khuyên lơn. Bệnh bà ngày một nặng, trước khi mất dặn lại rằng xanh kia quyết chẳng phụ con, cũng như con đã chẳng phụ mẹ. Vũ Nương lo ma chay, tế lễ chu toàn như với cha mẹ đẻ mình.
Chiếc bóng trên vách
Những đêm dài vắng chồng, đứa con nhỏ hay quấy khóc đòi cha. Để dỗ con, Vũ Nương đứng trước ngọn đèn, chỉ vào chiếc bóng của mình in trên vách, bảo đó là cha Đản. Đứa trẻ tin là thật. Mẹ đi, bóng cũng đi. Mẹ ngồi, bóng cũng ngồi. Đêm nào nó cũng ngoan ngoãn ngủ dưới cái bóng ấy.
Đó là chiếc bóng đáng thương nhất trong truyện cổ Việt Nam. Một người đàn bà một mình nuôi con, mượn bóng mình làm chồng để con có cha, không ngờ chính cái bóng ấy sẽ hại mình.
Giặc tan, Trương Sinh trở về. Mẹ đã mất, con vừa học nói. Chàng bế con ra thăm mộ mẹ, đứa bé không chịu, khóc ré lên. Chàng dỗ, bảo nín đi, đừng khóc, cha về, bà mất, lòng cha buồn lắm rồi. Đứa trẻ ngây thơ hỏi lại, ông cũng là cha Đản sao, trước kia ông chỉ nín thin thít, cha Đản lạ lắm, đêm nào cũng đến, mẹ Đản đi cũng đi, mẹ Đản ngồi cũng ngồi, chẳng bao giờ bế Đản cả.
Tính đa nghi trỗi dậy. Trương Sinh không hỏi ai, không nghe ai, về nhà la mắng vợ thậm tệ. Vũ Nương khóc, thề thốt, hỏi chồng nghe ai nói mà nghi oan. Chàng không nói ra lời con trẻ, chỉ mắng nhiếc và đánh đuổi nàng đi.
Bến sông và thủy cung
Vũ Nương không biết làm sao giãi bày. Theo sách kể, nàng tắm gội chay sạch, ra bến sông Hoàng Giang, ngửa mặt lên trời mà khấn, rằng nếu nàng đoan trang giữ tiết thì xin làm ngọc Mỵ Nương, xuống đất xin làm cỏ Ngu Mỹ, còn nếu lòng nàng có điều gian dối thì xin trời đất chứng giám. Rồi dòng sông đón nàng đi.
Nhưng truyện không dừng ở đó. Sách kể các nàng tiên dưới thủy cung của Linh Phi, vợ vua biển Nam Hải, đã cứu nàng, đưa nàng về sống dưới cung nước. Ở trần gian, người ta tưởng nàng không còn. Dưới đáy sông, nàng sống trong một thế giới khác, xa chồng, xa con.
Một đêm, Trương Sinh ngồi một mình trong căn nhà vắng, bên ngọn đèn khuya. Đứa con bỗng chỉ lên vách, reo lên: cha Đản lại đến kia kìa. Chàng nhìn theo. Trên vách chỉ có chiếc bóng của chính mình.
Đến lúc ấy chàng mới tỉnh ngộ, thấu nỗi oan của vợ. Nhưng việc đã qua rồi, ngọn đèn vẫn cháy, chiếc bóng vẫn đổ dài trên vách, và người phụ nữ từng đứng trước ngọn đèn ấy thì không còn ở đó.
Chiếc thoa vàng của Phan Lang
Cùng làng với Vũ Nương có người tên Phan Lang. Một đêm, Phan Lang nằm mơ thấy một người con gái áo xanh tới kêu xin tha mạng. Sáng ra, có người đánh cá bắt được một con rùa mai xanh, Phan Lang nhớ giấc mơ, mua lại thả đi. Con rùa ấy chính là Linh Phi.
Về sau, Phan Lang gặp nạn trên biển, trôi dạt vào một hòn đảo, được Linh Phi cứu về thủy cung đền ơn. Trong cung nước, Phan Lang gặp một người đàn bà nhìn mình mà nhận ra. Đó là Vũ Nương, người cùng làng ngày trước.
Hai người trò chuyện. Phan Lang kể nhà cửa, mộ phần tổ tiên của nàng đều đã hoang lạnh, hỏi nàng sao không về. Vũ Nương ứa nước mắt, nói rằng nàng không thể mãi mãi ẩn mình ở đây mà mang tiếng xấu xa. Nàng trao cho Phan Lang một chiếc thoa vàng, nhờ đưa cho Trương Sinh, nhắn rằng nếu chàng còn nhớ chút tình xưa thì lập một đàn giải oan bên bến sông, nàng sẽ trở về.
Phan Lang được Linh Phi cho người đưa về trần. Chàng tìm Trương Sinh, kể lại mọi chuyện. Ban đầu Trương Sinh không tin, nhưng khi thấy chiếc thoa vàng, chàng nhận ra đó đúng là vật Vũ Nương mang theo ngày ấy.
Hồn hiện giữa dòng sông
Trương Sinh lập một đàn tràng ba ngày đêm bên bến Hoàng Giang. Khói hương bay trên mặt nước, tiếng mõ vang trong sương. Đêm cuối, mặt sông bỗng sáng lên.
Vũ Nương ngồi trên một chiếc kiệu hoa giữa dòng, theo sau là năm mươi chiếc xe cờ tán, võng lọng rực rỡ đầy sông, lúc ẩn lúc hiện. Trương Sinh vội gọi. Nàng vẫn ở giữa dòng, không vào bờ, chỉ nói vọng vào: thiếp cảm ơn đức của chàng, nhưng thiếp chẳng thể trở về nhân gian được nữa.
Rồi trong chốc lát, bóng nàng loáng thoáng, mờ nhạt dần, và biến mất. Cờ tán, kiệu hoa, ánh sáng trên sông cũng tan theo, chỉ còn mặt nước tối và khói hương lặng lẽ trên bờ.
Cái kết ấy là điều làm truyện Vũ Nương khác những truyện ma thường. Hồn nàng hiện về không để báo oán, không để dọa ai. Nàng về chỉ để nói rằng nỗi oan đã được giải, nhưng những gì đã mất thì không lấy lại được nữa. Chiếc bóng trên vách năm nào, đến lúc ấy mới thực sự là chiếc bóng của một người đã đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Truyền kỳ mạn lục là sách gì?
Truyền kỳ mạn lục là tập truyện chữ Hán của Nguyễn Dữ, thường được xếp vào khoảng thế kỷ mười sáu, gồm hai mươi truyện mang yếu tố kỳ ảo: ma quỷ, thần tiên, người cõi âm. Tác phẩm được xem là đỉnh cao của thể truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam.
Chuyện người con gái Nam Xương có nguồn gốc từ đâu?
Truyện được Nguyễn Dữ viết dựa trên một truyện dân gian thường gọi là Vợ chàng Trương. Bản dân gian kết thúc khi người vợ mất oan, còn Nguyễn Dữ thêm phần thủy cung và lần hiện về trên sông, tạo nên một cái kết kỳ ảo và nhiều suy ngẫm hơn.
Vì sao chiếc bóng là chi tiết nổi tiếng nhất của truyện?
Chiếc bóng vừa là trò dỗ con, vừa là bằng chứng cho tấm lòng thủy chung, vừa là nguyên nhân gây ra bi kịch, rồi lại là thứ giúp người chồng hiểu ra sự thật. Một chi tiết nhỏ mang nhiều tầng nghĩa như thế khiến người đọc nhớ mãi.
Vì sao truyện ma xưa hay để hồn người hiện về giữa sông?
Sông là ranh giới tự nhiên giữa hai bờ, nên trong tưởng tượng dân gian nó cũng là ranh giới giữa cõi sống và cõi khác. Hình ảnh hồn ma đứng giữa dòng, không vào bờ, nói lên rằng có những khoảng cách không thể vượt qua dù lòng người muốn.
Truyện Vũ Nương gửi gắm điều gì?
Truyện nói về thân phận người phụ nữ trong xã hội xưa, về sự ghen tuông, đa nghi có thể gây ra bi kịch, và về giá trị của sự thấu hiểu kịp thời. Bài học ấy vẫn còn nguyên khi đọc lại ngày nay: hãy hỏi cho rõ trước khi phán xét người thân.
