Ở cõi ấy, một năm trôi qua êm như một giấc ngủ trưa, nhưng khi người khách quay về cổng làng, không còn ai trên đời này nhớ mặt ông nữa.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyện Từ Thức lấy vợ tiên trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, một truyện văn học cổ có gốc từ truyền thuyết dân gian. Đây không phải chuyện có thật, nhưng là một trong những truyện lạc thời gian buồn nhất mà mình từng đọc.
Cành mẫu đơn ở hội chùa
Truyện kể vào đời nhà Trần, có một người tên Từ Thức được bổ làm quan huyện. Gần huyện có một ngôi chùa trồng cây mẫu đơn rất đẹp. Mỗi năm hoa nở, người các nơi kéo về xem, thành một ngày hội.
Năm ấy, trong đám người xem hội có một cô gái chừng mười lăm, mười sáu tuổi, dung nhan rất đẹp. Cô vin cành hoa, chẳng may làm gãy. Người giữ chùa bắt cô lại, đòi bồi thường. Cô không có gì để đền, đứng giữa sân chùa bối rối.
Từ Thức thấy vậy, cởi chiếc áo cừu gấm đang mặc, đưa cho nhà chùa chuộc tội cho cô. Cô gái cúi chào rồi đi, không để lại tên. Người trong huyện khen ông là quan có lòng tốt.
Từ Thức vốn tính thích ngao du, không ưa chốn quan trường. Ông hay bỏ việc quan đi uống rượu, ngâm thơ. Một thời gian sau, ông than rằng không thể vì mấy đấu gạo mà bó buộc mình, rồi treo ấn từ quan, đi chơi khắp các núi sông.
Cánh cửa đá mở ra trên biển
Từ Thức đi qua nhiều danh thắng, tới một cửa biển, thấy ngoài khơi có những ngọn núi đá đẹp lạ thường. Ông thuê thuyền ra xem. Thuyền tới chân một ngọn núi, vách đá bỗng mở ra một lối nhỏ.
Ông bước vào. Đi một quãng, đường càng lúc càng rộng, rồi hiện ra một khung cảnh không giống trần gian: lâu đài bằng ngọc, hoa lạ cỏ thơm, gió mát như đầu xuân. Có hai cô gái áo xanh ra đón, nói phu nhân đang chờ chàng rể quý.
Phu nhân, chủ của động tiên, là một bà tiên đã cao tuổi. Bà nói đây là một trong những động tiên trên biển, rằng ngày trước ông đã có ơn cứu người lúc nguy cấp, nay là lúc trả ơn. Rồi bà gọi một người con gái ra.
Từ Thức nhìn và nhận ra ngay. Đó là cô gái bẻ cành mẫu đơn ở hội chùa năm nào. Nàng tên là Giáng Hương, là tiên nữ, hôm ấy xuống trần xem hoa thì gặp nạn. Phu nhân cho hai người kết duyên vợ chồng.
Một năm nơi động tiên
Ở cõi tiên, ngày tháng trôi êm đềm. Không có quan trên, không có thuế má, không có bệnh tật. Từ Thức cùng Giáng Hương ngắm hoa, nghe nhạc, uống rượu tiên. Ông tưởng mình đã tìm được chốn mà cả đời ông mong đợi.
Nhưng lòng người vốn lạ. Thoắt cái đã một năm. Mỗi lần đứng trên lâu đài nhìn ra biển, thấy những cánh buồm xa xa, Từ Thức lại nhớ quê. Nhớ con đường làng, nhớ mùi khói bếp chiều, nhớ những người cũ. Nỗi nhớ lớn dần, tới mức ông ngồi đâu cũng thở dài.
Giáng Hương khuyên ông ở lại, nói rằng trần gian bây giờ đã không còn như ông nghĩ. Từ Thức không hiểu hết lời ấy, vẫn một mực xin về thăm. Phu nhân thở dài, bảo không ngờ chàng còn vương vấn trần tục như vậy, nhưng cũng không giữ.
Giáng Hương khóc, trao cho ông một bức thư viết trên lụa, dặn về tới nhà mới được mở. Phu nhân cho một cỗ xe mây đưa ông về. Chỉ trong chốc lát, ông đã đứng giữa quê cũ.
Quê cũ không còn ai quen
Từ Thức đứng giữa làng, ngơ ngác. Nhà cửa khác, đường sá khác, cây cối khác. Người qua lại không ai quen mặt ông, ông cũng không quen mặt ai. Ông đi tìm nhà mình, chỉ thấy một mảnh vườn lạ.
Ông gặp một ông cụ già, hỏi thăm có ai tên Từ Thức không. Ông cụ nghĩ rất lâu rồi nói, hồi nhỏ có nghe kể ông tổ ba đời nhà mình tên ấy, vào núi rồi mất tích, tính đến nay đã hơn tám mươi năm. Bây giờ đã sang một triều vua khác.
Từ Thức bàng hoàng. Một năm ở cõi tiên bằng gần một đời người, hơn thế, bằng mấy đời người ở trần gian. Vợ con, bạn bè, người làng ngày trước, không còn một ai. Ông là người lạ ngay trên mảnh đất mình sinh ra.
Ông quay lại tìm cỗ xe mây, định trở về động tiên. Nhưng cỗ xe đã hóa thành một con chim loan, bay vút lên trời, không quay lại nữa.
Lá thư lụa và ngọn núi
Từ Thức mở bức thư lụa của Giáng Hương. Trong thư có những câu như lời từ biệt, ý nói rằng duyên kết trong mây đã hết, muốn tìm lại non tiên trên biển cũng không còn dịp nào nữa. Đọc xong, ông mới hiểu vì sao lúc chia tay nàng lại khóc nhiều đến vậy.
Sách kể cuối cùng, Từ Thức mặc áo cừu nhẹ, đội nón lá ngắn, đi vào một ngọn núi, rồi không ai biết ông đi đâu nữa. Không phải chết, không phải thành tiên, chỉ là đi vào núi và biến mất khỏi câu chuyện.
Cái kết ấy buồn theo một kiểu rất riêng. Từ Thức có được tất cả những gì mình mơ ước, rồi đánh đổi nó lấy nỗi nhớ quê, để rồi quê cũng không còn. Ông lạc giữa hai thế giới, không thuộc về cõi tiên, cũng không còn thuộc về cõi người.
Người ta vẫn nói ai đi xa lâu ngày trở về, thấy mọi thứ đổi khác, là như Từ Thức về trần. Câu nói ấy nhẹ nhàng, nhưng phía sau nó là hình ảnh một người đàn ông đứng giữa làng, gọi tên những người không còn ai đáp.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Từ Thức có trong sách nào?
Truyện có tên Từ Thức lấy vợ tiên, nằm trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Câu chuyện có gốc từ truyền thuyết dân gian về người lạc vào động tiên, và đến nay nhiều địa phương vẫn còn những địa danh, hang động gắn với tên Từ Thức trong lời kể.
Vì sao truyện lạc vào cõi tiên thường có thời gian trôi khác?
Mô típ một ngày ở cõi lạ bằng nhiều năm ở trần gian có mặt ở nhiều nền văn hóa, như truyện chàng ngư phủ Urashima Taro của Nhật Bản. Nó nói về cái giá của việc rời bỏ thế giới của mình, và về nỗi sợ thời gian trôi qua mà mình không hay biết.
Truyện Từ Thức có phải truyện ma không?
Truyện thuộc thể truyền kỳ, nghĩa là truyện kỳ lạ, có tiên chứ không có ma. Nhưng cảm giác trở về quê mà không còn ai nhận ra, như một hồn ma lạc giữa người sống, khiến truyện gần với không khí truyện ma buồn hơn là truyện thần tiên vui vẻ.
Vì sao con người sợ cảm giác bị lãng quên?
Con người là loài sống theo cộng đồng, cảm thấy an toàn khi được người khác nhận ra và nhớ tới. Bị quên lãng hoàn toàn đồng nghĩa với mất chỗ đứng, mất nguồn gốc. Truyện Từ Thức chạm đúng nỗi sợ ấy, nên dù không có ma, người đọc vẫn thấy lạnh.
Hoa mẫu đơn có ý nghĩa gì trong truyện?
Mẫu đơn là loài hoa được xem là sang quý trong văn hóa phương Đông. Chi tiết cành mẫu đơn bị gãy mở đầu mối duyên giữa người trần và tiên nữ, cho thấy một việc tốt nhỏ có thể dẫn tới cả một số phận khác thường.
