Người xưa tin rằng thứ gì sống đủ lâu cũng có thể thành tinh, con cá, con cáo, và cả một cái cây đứng lặng ở bìa rừng hàng nghìn năm nhìn người qua lại.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Lạc Long Quân diệt Mộc tinh, một truyền thuyết thời dựng nước có chép trong sách cổ và được kể lại theo nhiều dị bản. Mình kể theo khung chung, chỗ nào các bản khác nhau mình sẽ nói rõ.
Thời của những yêu tinh
Truyền thuyết kể rằng thuở đất Lĩnh Nam còn hoang sơ, rừng rậm phủ kín núi đồi, biển cả mênh mông chưa có thuyền bè, con người sống rải rác trong những thung lũng nhỏ. Thuở ấy, trong thiên nhiên có những loài sống quá lâu năm mà hóa thành yêu tinh, thường xuyên quấy nhiễu, hại người.
Ngoài biển có Ngư tinh, một con cá khổng lồ mình dài như dãy núi, quẫy đuôi làm sóng lớn lật thuyền. Ở vùng đầm lầy có Hồ tinh, con cáo chín đuôi sống hơn nghìn năm, biến hóa thành người để bắt người. Và ở vùng rừng núi, có Mộc tinh, tinh của một cái cây.
Người cứu dân khỏi những yêu tinh ấy là Lạc Long Quân, con trai của Kinh Dương Vương, mang dòng giống rồng, sức khỏe vô địch, có nhiều phép lạ. Truyền thuyết kể Lạc Long Quân thường ở dưới nước, chỉ khi dân gặp nạn, gọi lên, ngài mới hiện về giúp.
Trong sách Lĩnh Nam chích quái, những trận đánh ấy được kể nối nhau. Diệt xong Ngư tinh ngoài biển, trừ xong Hồ tinh ở đầm, Lạc Long Quân mới tới vùng rừng núi, nơi Mộc tinh đang làm chủ.
Cây chiên đàn ngàn năm
Theo truyền thuyết, ở vùng núi phía tây có một cây chiên đàn mọc từ thuở trời đất mới mở. Cây lớn tới mức thân phải hàng chục người ôm, ngọn vượt khỏi mây, cành lá sum suê che kín cả một vùng rộng, bên dưới quanh năm không thấy ánh mặt trời.
Trải qua hàng nghìn năm, cây hút khí trời đất mà thành tinh. Người ta gọi nó là Mộc tinh. Ban ngày nó đứng im như mọi cái cây khác. Ban đêm, gió qua tán lá của nó không còn nghe như tiếng lá reo, mà như tiếng gầm gừ, tiếng rên rỉ. Ai đi lạc vào bóng tối dưới tán cây ấy thì không mấy khi trở ra.
Một số bản kể rằng Mộc tinh có thể biến hóa, lúc thành người lạ đứng bên đường gọi khách, lúc thành ngọn lửa xanh bay trong rừng. Có bản kể dân quanh vùng sợ hãi phải lập miếu, dâng lễ vật cho nó mỗi năm để được yên. Dù kể thế nào, các bản đều chung một điểm: cả vùng sống trong bóng tối của cái cây ấy, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
Người dân không chịu nổi, kéo nhau ra bờ nước, gọi Lạc Long Quân. Truyền thuyết kể rằng chỉ cần gọi bố ơi, về cứu chúng con, thì dù ở dưới thủy cung xa đến đâu ngài cũng nghe thấy.
Trận đánh dưới tán rừng
Lạc Long Quân trở về, dẫn theo các thần dưới nước và dân làng quanh vùng. Ngài nhìn cây chiên đàn khổng lồ, biết rằng đánh nó không thể chỉ dùng sức. Gốc nó cắm sâu vào lòng đất, chặt nhánh này thì nhánh khác mọc ra.
Có bản kể ngài cho dân mang trống, chiêng, đánh vang trời, hò reo không nghỉ, làm thành một trận sấm do người tạo ra. Tiếng trống chiêng dội vào rừng, rung chuyển từng cành lá. Mộc tinh vốn quen với sự im lặng của rừng già, bị tiếng ồn ấy làm cho rối loạn, không biến hóa được nữa.
Trận đánh kéo dài nhiều ngày đêm. Cây gầm lên, quật cành như những cánh tay khổng lồ, rễ trồi lên khỏi mặt đất như rắn. Lạc Long Quân vung binh khí, các thần nước dâng mưa, dân làng không ngừng đánh trống. Đất trời tối sầm, gió rít qua những ngọn núi.
Cuối cùng, Mộc tinh không chống nổi. Thân cây khổng lồ đổ xuống, tiếng đổ vang tận mấy thung lũng. Ánh mặt trời lần đầu tiên sau hàng nghìn năm rọi xuống vùng đất bên dưới.
Tinh cây trốn vào rừng sâu
Nhưng truyền thuyết không kết thúc trọn vẹn như vậy. Nhiều bản kể rằng khi thân cây đổ, tinh của nó không chết hẳn mà thoát ra, chạy trốn về phía rừng núi xa xôi ở phía tây nam. Từ đó, nó lẩn vào rừng sâu, thỉnh thoảng hiện ra quấy nhiễu người đi rừng.
Có lẽ vì vậy mà ở nhiều vùng, người già vẫn dặn con cháu đi rừng phải đi theo nhóm, đừng tách đoàn, đừng tin tiếng gọi lạ trong rừng sâu, đừng ngủ dưới gốc cây quá cổ. Lời dặn ấy vừa là ký ức về truyền thuyết, vừa là kinh nghiệm sống thật của người miền núi.
Vùng đất được giải thoát khỏi bóng cây, dân làng khai phá thành ruộng nương, dựng nhà cửa. Truyền thuyết kể từ đó dân mới được yên ổn làm ăn, biết trồng lúa, nấu ăn, làm nhà, phần lớn nhờ Lạc Long Quân dạy bảo.
Sau khi diệt xong các loài yêu tinh, Lạc Long Quân gặp Âu Cơ, sinh ra bọc trăm trứng, nở trăm người con, rồi năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi. Câu chuyện diệt yêu tinh vì thế nằm ngay trước câu chuyện về nguồn gốc dân tộc, như một bước dọn đường cho đất nước ra đời.
Đọc truyền thuyết như đọc ký ức
Nhìn lại, ba yêu tinh mà Lạc Long Quân diệt trừ đều đại diện cho ba thứ thiên nhiên mà người xưa sợ nhất: biển cả dữ dội, đầm lầy hiểm trở và rừng già u tối. Diệt yêu tinh, theo nghĩa nào đó, là câu chuyện về những thế hệ đầu tiên chinh phục đất đai để sống.
Mộc tinh là hình ảnh của rừng già nguyên sinh, nơi cây lớn che mất ánh mặt trời, nơi người dễ lạc và thú dữ ẩn nấp. Đánh đổ một cây chiên đàn khổng lồ cũng là phát quang một vùng đất để có chỗ gieo hạt. Tiếng trống chiêng trong truyền thuyết khiến người ta nghĩ tới tiếng trống đồng, biểu tượng của cả một nền văn hóa.
Nhưng điều thú vị là người Việt không vì thế mà thù ghét cây cối. Ngược lại, cây đa, cây gạo, cây đề vẫn được kính trọng, có cây được thờ. Truyền thuyết Mộc tinh không dạy người ta phá rừng. Nó chỉ kể về một thời mà con người còn nhỏ bé trước thiên nhiên và phải dựa vào nhau mới sống sót.
Lần sau đi qua một cây cổ thụ lớn trong rừng, bạn thử đứng lại nghe gió qua tán lá. Có thể bạn sẽ hiểu vì sao người xưa nghe thấy trong đó cả tiếng thở của một sinh vật sống.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thuyết Mộc tinh được chép ở đâu?
Truyền thuyết này có trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện dân gian và thần thoại chữ Hán được sưu tầm từ thời trung đại và hiệu đính nhiều lần. Ngoài sách, truyền thuyết còn lưu truyền miệng với nhiều dị bản, nên chi tiết trận đánh mỗi nơi kể một khác.
Ngư tinh, Hồ tinh, Mộc tinh khác nhau thế nào?
Ngư tinh là cá khổng lồ ngoài biển, Hồ tinh là cáo chín đuôi ở vùng đầm lầy mà truyền thuyết gắn với sự tích Hồ Tây, Mộc tinh là tinh cây ở rừng núi. Ba yêu tinh tượng trưng cho ba môi trường thiên nhiên hiểm trở mà người xưa phải vượt qua.
Vì sao người xưa tin cây cổ thụ có thể thành tinh?
Cây cổ thụ sống lâu hơn nhiều đời người, to lớn, tán rậm, ban đêm phát ra đủ thứ âm thanh lạ khi gió thổi. Với người xưa, thứ gì lâu đời và bí ẩn đều có thể mang linh hồn. Quan niệm vạn vật hữu linh này có mặt ở rất nhiều nền văn hóa.
Vì sao ở trong rừng già dễ thấy sợ?
Rừng già thiếu ánh sáng, khó định hướng, đầy âm thanh không rõ nguồn gốc. Não người phải xử lý quá nhiều tín hiệu mơ hồ nên dễ cảnh giác quá mức. Cảm giác bị bao vây bởi những thứ to lớn hơn mình cũng khơi lên nỗi sợ bản năng có từ thời tổ tiên sống trong rừng.
Tín ngưỡng thờ cây ở Việt Nam có từ bao giờ?
Tín ngưỡng thờ cây là một phần của tín ngưỡng thờ tự nhiên rất cổ xưa, gắn với đời sống nông nghiệp. Cây đa đầu làng, cây gạo bến sông thường được xem là nơi thần linh trú ngụ, được rào giữ và không ai dám chặt, nhờ vậy nhiều cây cổ thụ còn sống tới ngày nay.
