Ở Mexico có một đêm trong năm mà người ta tin rằng người đã khuất sẽ đi theo mùi hương của hoa cúc vạn thọ, lần theo những con đường cánh hoa màu cam rải từ nghĩa trang về tận cửa nhà, để được ngồi lại bên gia đình một lần nữa.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này không đáng sợ chút nào: mình kể về Ngày của người chết ở Mexico, một lễ tưởng nhớ người đã khuất rực rỡ màu sắc. Đây là phong tục và niềm tin dân gian có thật, mình kể với sự tôn trọng, câu chuyện gia đình ở giữa tập là truyện hư cấu.
Một lễ hội về cái chết mà rất vui
Ngày của người chết, tiếng Tây Ban Nha là Día de Muertos, diễn ra chủ yếu vào ngày một và ngày hai tháng mười một mỗi năm. Theo niềm tin truyền thống, ngày đầu dành cho linh hồn trẻ nhỏ đã khuất, ngày sau dành cho người lớn.
Lễ hội này là sự hoà trộn giữa tín ngưỡng của các dân tộc bản địa Mexico từ hàng nghìn năm trước, vốn có những nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên, và các ngày lễ Công giáo do người Tây Ban Nha mang tới. Hai dòng chảy gặp nhau thành một phong tục riêng của Mexico.
Điều làm người nước ngoài ngạc nhiên là không khí. Không buồn bã, không u ám. Người ta trang trí rực rỡ, ăn uống, hát hò, kể chuyện vui về người đã khuất. Cái chết được xem là một phần tự nhiên của đời sống, và người chết vẫn là thành viên của gia đình.
Lễ hội đã được UNESCO ghi nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Ngày nay nó được tổ chức khắp Mexico và ở nhiều cộng đồng người Mexico trên thế giới.
Bàn thờ ofrenda
Trung tâm của lễ hội là ofrenda, nghĩa là lễ vật, chính là bàn thờ dựng trong nhà. Bàn thờ thường có nhiều tầng, phủ khăn, trang trí bằng giấy cắt hoa văn nhiều màu, treo phấp phới như lá cờ nhỏ.
Trên bàn thờ là ảnh người đã khuất, nến để soi đường, nước để linh hồn đỡ khát sau chặng đường dài, muối để thanh tẩy. Rồi tới những món ăn người ấy yêu thích lúc sinh thời: món mole, bánh tamales, trái cây, một ly rượu, thậm chí một bao thuốc lá hay một món đồ chơi.
Không thể thiếu bánh mì của người chết, một loại bánh ngọt tròn có những dải bột nặn hình như xương bắt chéo phía trên, rắc đường. Và những chiếc đầu lâu làm bằng đường, trang trí nhiều màu, có khi viết tên người sống hoặc người đã khuất lên trán.
Người Mexico tin rằng linh hồn trở về sẽ thưởng thức hương vị của món ăn. Sau lễ, gia đình cùng ăn những món ấy, và nhiều người kể rằng đồ ăn khi ấy có vị nhạt hơn, như thể hương vị đã được ai đó dùng mất.
Con đường cánh hoa
Loài hoa của lễ hội là cúc vạn thọ màu cam, người Mexico gọi bằng một cái tên gốc từ tiếng Nahuatl, ngôn ngữ của người Aztec cổ. Hoa có màu rực như nắng và mùi hương rất đậm.
Theo niềm tin truyền thống, màu sắc và mùi hương của hoa cúc vạn thọ dẫn đường cho linh hồn. Người ta rải cánh hoa thành những con đường, từ cổng nghĩa trang, dọc đường làng, qua bậc cửa, tới tận bàn thờ trong nhà, để linh hồn không lạc lối.
Đêm ngày một rạng sáng ngày hai, nhiều gia đình ra nghĩa trang, dọn sạch mộ, trang trí hoa và nến, ngồi lại suốt đêm bên mộ người thân. Họ ăn uống, chơi nhạc, kể chuyện. Cả nghĩa trang sáng rực ánh nến, đầy màu cam của hoa, đầy tiếng nói cười.
Hình ảnh ấy nếu nhìn qua có thể làm người lạ giật mình. Nhưng ngồi lại một lúc, bạn sẽ thấy nó ấm áp vô cùng. Người sống và người đã khuất ở cùng một chỗ, vào cùng một đêm, như một bữa sum họp.
Đêm bà nội về
Giờ mình kể truyện hư cấu. Ở một thị trấn nhỏ miền trung Mexico, cô Lupita năm nay lần đầu tự tay dựng bàn thờ cho bà nội, người đã mất từ mùa xuân. Bà nội là người dạy cô nấu món mole, món sốt sô cô la cay phức tạp nhất trong bếp Mexico.
Cô nấu mole theo đúng công thức bà dạy, nhưng nếm mãi vẫn thấy thiếu gì đó. Cô bày lên bàn thờ cùng tấm ảnh bà cười tươi, ly cà phê quế bà thích, một bó cúc vạn thọ. Tối ấy cô rải cánh hoa từ cổng vào tới bàn thờ, rồi ngồi chờ, nửa tin nửa ngờ.
Gần nửa đêm, gió thổi qua làm ngọn nến lay động. Mùi quế thoang thoảng khắp nhà, dù ly cà phê đã nguội từ lâu. Lupita ngồi trong bếp, bỗng nhớ ra câu bà nội hay nói khi nấu mole: một chút vỏ cam khô, con ơi, chỉ một chút thôi.
Cô bật dậy, thêm chút vỏ cam khô vào nồi sốt còn lại, khuấy đều, nếm thử. Đúng vị của bà. Cô đứng giữa bếp, khóc và cười cùng lúc. Sáng hôm sau, cô mang nồi mole ra nghĩa trang chia cho cả họ, và ai cũng bảo năm nay mole ngon y như bà nấu.
Quý bà Catrina và tiếng cười với cái chết
Biểu tượng nổi tiếng nhất của Ngày của người chết là La Catrina, một bộ xương phụ nữ đội chiếc mũ rộng vành sang trọng gắn lông chim. Hình ảnh này bắt nguồn từ một bản khắc của hoạ sĩ Mexico José Guadalupe Posada đầu thế kỷ hai mươi.
Posada vẽ Catrina để châm biếm những người Mexico giàu có thời ấy học đòi phong cách châu Âu: dù sang trọng tới đâu, ai rồi cũng thành bộ xương như nhau. Về sau, hoạ sĩ Diego Rivera đưa Catrina vào một bức tranh tường nổi tiếng, giúp hình ảnh này lan rộng.
Ngày nay, trong lễ hội, nhiều người hoá trang thành Catrina, vẽ mặt thành đầu lâu hoa lá rực rỡ, mặc váy áo đẹp, diễu hành trên phố. Đó không phải để doạ ai, mà để cùng nhau cười với cái chết, cho nó bớt đáng sợ.
Mình thấy Ngày của người chết rất gần với Tết và ngày giỗ của người Việt mình. Mình cũng thắp hương mời ông bà về ăn Tết, bày mâm cơm có món người đã khuất thích, kể chuyện về họ. Ở hai đầu thế giới, người ta có những cách giống nhau đến lạ để nói rằng: chúng con vẫn nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Ngày của người chết diễn ra khi nào?
Chủ yếu vào ngày một và ngày hai tháng mười một hằng năm, có nơi bắt đầu chuẩn bị từ cuối tháng mười.
Ngày của người chết có giống lễ Halloween không?
Không. Hai lễ diễn ra gần nhau nhưng khác nguồn gốc và ý nghĩa. Ngày của người chết là lễ tưởng nhớ và đoàn tụ với người thân đã khuất, có gốc từ tín ngưỡng bản địa Mexico kết hợp với Công giáo.
Vì sao dùng hoa cúc vạn thọ?
Theo niềm tin truyền thống, màu cam rực và mùi hương đậm của hoa cúc vạn thọ giúp linh hồn tìm đường về nhà. Loài hoa này đã gắn với nghi lễ tưởng nhớ từ thời các dân tộc bản địa cổ.
La Catrina là ai?
La Catrina là hình ảnh bộ xương phụ nữ đội mũ sang trọng, bắt nguồn từ bản khắc châm biếm của hoạ sĩ José Guadalupe Posada và trở thành biểu tượng của lễ hội.
Vì sao nghi lễ tưởng nhớ giúp người ta vơi nỗi buồn?
Các nghi lễ cho người còn sống một cách cụ thể để bày tỏ nỗi nhớ, kể chuyện về người đã khuất và ở bên nhau. Điều đó giúp nỗi mất mát được chia sẻ thay vì phải chịu một mình.
