Ở Naples, nếu sáng ra bạn thấy một đồng xu nằm trên bậu cửa mà không nhớ mình để đó, người hàng xóm sẽ nháy mắt bảo rằng Monaciello vừa ghé nhà bạn, và tốt nhất là đừng kể với ai, kẻo chú giận mà lấy lại.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này nhẹ nhàng hơn mọi khi: mình kể về Monaciello, chú tiểu tí hon trong truyền thuyết dân gian thành Naples nước Ý. Đây là truyền thuyết, câu chuyện bà chủ tiệm bánh ở giữa tập là truyện hư cấu, kể cho vui.
Chú tiểu chỉ cao tới đầu gối
Monaciello trong tiếng địa phương Naples có nghĩa là chú tu sĩ nhỏ. Dân gian tả chú là một người tí hon, chỉ cao tới đầu gối người lớn, khoác áo dòng sẫm màu có mũ trùm che gần hết mặt, chân đi đôi dép lẹp xẹp. Có bản kể chú đội mũ đỏ, có bản kể mũ đen.
Monaciello không ở rừng, không ở núi. Chú sống ngay giữa phố, trong những ngôi nhà cổ nhiều tầng, những căn hộ có trần cao và lối đi ngoằn ngoèo của thành Naples. Chú xuất hiện chớp nhoáng ở góc bếp, sau cánh cửa, trên cầu thang tối.
Điều làm Monaciello khác hẳn các hồn ma khác là chú có hai tính khí. Khi vui, chú để lại tiền. Người ta tìm thấy đồng xu dưới gối, trong túi áo cũ, trên bậu cửa sổ. Khi giận, chú nghịch phá: giấu chìa khoá, thổi tắt nến, kéo chăn người đang ngủ, làm đổ bát.
Người Naples nói rằng gặp Monaciello thì đừng khoe. Ai được chú cho tiền mà đi kể khắp xóm, chú sẽ thôi không cho nữa, có khi còn quay lại nghịch cho bõ tức. Lộc của Monaciello là lộc kín, phải giữ trong lòng.
Những truyền thuyết về nguồn gốc
Có nhiều cách giải thích Monaciello từ đâu ra. Một truyền thuyết lâu đời kể về một mối tình ở Naples thế kỷ mười lăm giữa cô gái nhà buôn và chàng trai làm công, bị gia đình ngăn cấm. Đứa con của họ sinh ra nhỏ bé, được các nữ tu nuôi và mặc cho bộ áo dòng.
Theo truyền thuyết đó, cậu bé lớn lên vẫn nhỏ người, quen đi lại trong các căn nhà cổ, người ta gặp mãi rồi thành chuyện. Đây là truyền thuyết, có nhiều dị bản, và mình kể ngắn vì các chi tiết khác nhau theo người kể.
Một cách giải thích khác thực tế hơn nhiều, và được nhiều người Naples ưa chuộng. Thành Naples xưa lấy nước từ một hệ thống giếng và kênh ngầm đào sâu dưới lòng thành phố. Những người thợ giữ giếng, gọi là pozzari, làm việc dưới hệ thống ấy.
Các giếng thông thẳng lên sân trong và đôi khi lên tận bếp các ngôi nhà. Người giữ giếng nhỏ người, quen chui lối hẹp, khoác áo choàng có mũ trùm cho đỡ ẩm lạnh dưới lòng đất, có thể leo lên từ miệng giếng vào một căn nhà mà chủ nhà không hay.
Người thợ giếng và căn bếp
Nếu giả thuyết người giữ giếng đúng, thì hai tính khí của Monaciello trở nên rất dễ hiểu. Người thợ giếng có thể lấy trộm vài món đồ nhỏ, hoặc nghịch phá khi chủ nhà không trả công. Và theo một số lời kể, người thợ giếng cũng có thể để lại tiền, quà hoặc lời nhắn khi có mối thân tình với người trong nhà.
Khi chủ nhà chợt thấy một bóng người nhỏ khoác áo mũ trùm vụt qua góc bếp tối rồi biến mất vào nơi không có cửa, câu chuyện về chú tiểu ma bắt đầu. Kể đi kể lại vài đời người, người thợ giếng thành Monaciello.
Ngày nay du khách đến Naples có thể đi tham quan hệ thống đường hầm và bể chứa nước ngầm cổ dưới lòng thành phố. Các hướng dẫn viên thường kể chuyện Monaciello ở đó, giữa những bức tường đá ẩm và ánh đèn vàng, như một cách đưa truyền thuyết về đúng chỗ của nó.
Mình thích giả thuyết này vì nó không làm truyền thuyết mất vui. Nó cho thấy một thành phố có hai tầng sống, tầng trên ồn ào nắng gió, tầng dưới tối và mát, và những người qua lại giữa hai tầng ấy.
Bà chủ tiệm bánh và đồng xu thứ bảy
Giờ mình kể truyện hư cấu cho vui. Bà Carmela có một tiệm bánh nhỏ trong ngõ, căn bếp phía sau có cái giếng cũ đã lấp miệng bằng tấm gỗ. Một sáng, bà thấy trên bàn nhồi bột một đồng xu cũ. Bà cười, cất vào hộp thiếc, không nói với ai.
Sáng hôm sau lại một đồng. Rồi hôm sau nữa. Tới đồng thứ sáu, bà Carmela bắt đầu để lại trên bàn một chiếc bánh ngọt nhỏ trước khi đi ngủ, như một lời cảm ơn. Sáng ra, bánh luôn biến mất, chỉ còn vài vụn đường.
Tới ngày thứ bảy, cậu cháu trai từ thành phố khác về chơi. Bà không nhịn được, khoe hộp thiếc với cháu. Sáng hôm sau, không có đồng xu nào. Thay vào đó, toàn bộ chìa khoá trong nhà biến mất, đường bị đổ vào lọ muối, và cái nắp giếng bị xê dịch hẳn sang một bên.
Bà Carmela đứng giữa bếp, chống nạnh, rồi bật cười. Tối đó bà để lại hai chiếc bánh thay vì một, kèm một lời xin lỗi nói thầm vào miệng giếng. Sáng hôm sau, chùm chìa khoá nằm ngay ngắn trên bàn nhồi bột. Không có đồng xu, nhưng cũng không còn giận. Bà hiểu, từ nay chuyện này là chuyện riêng.
Vì sao người Naples quý Monaciello
Monaciello thuộc nhóm tiểu yêu trong nhà mà châu Âu có rất nhiều, giống Brownie ở Scotland mà mình từng kể. Chúng sống cùng con người, có tính khí riêng, giúp hoặc phá tuỳ cách chủ nhà đối xử.
Những truyền thuyết kiểu này phản ánh một mong muốn rất người: ai cũng mong có một chút may mắn bất ngờ, và ai cũng cần một lý do vô hại cho những đồ vật tự nhiên biến mất. Chìa khoá lạc đâu mất, cứ đổ cho Monaciello, cả nhà khỏi cãi nhau.
Người Naples nổi tiếng là yêu cuộc sống, hay đùa và có rất nhiều niềm tin dân gian về vận may. Monaciello hợp với tinh thần ấy: đáng sợ một chút, tinh quái nhiều, và rốt cuộc là một người hàng xóm khó tính mà ai cũng muốn được lòng.
Lần tới nếu bạn đánh rơi chìa khoá mà tìm mãi không thấy, rồi hôm sau thấy nó ở chỗ đã lục ba lần, bạn có thể tự cười với mình rằng chắc nhà mình cũng có một Monaciello. Chỉ nhớ đừng kể với ai.
Câu hỏi thường gặp
Monaciello có phải hồn ma không?
Trong dân gian Naples, Monaciello được kể như một linh vật hoặc tiểu yêu trong nhà hơn là hồn ma đáng sợ. Đây là truyền thuyết dân gian, có nhiều cách giải thích khác nhau.
Pozzari là ai?
Đó là những người thợ giữ và bảo dưỡng hệ thống giếng, kênh dẫn nước ngầm của thành Naples xưa. Nhiều người cho rằng chính họ là nguồn gốc của truyền thuyết Monaciello.
Naples có thật sự có thành phố ngầm không?
Có. Dưới lòng Naples có hệ thống đường hầm, bể chứa nước và hang đá được đào từ thời cổ đại và dùng qua nhiều thế kỷ. Một phần mở cửa cho khách tham quan.
Vì sao ta hay tìm không thấy đồ ở chỗ đã tìm rồi?
Khi lục tìm vội, mắt lướt qua mà não không nhận ra đồ vật, nhất là khi nó lẫn với đồ khác hoặc ở góc nhìn khác thường. Hiện tượng này rất phổ biến và không có gì bí ẩn.
Có tiểu yêu nào giống Monaciello ở nơi khác không?
Có. Brownie ở Scotland, Domovoi ở Nga hay Kobold ở Đức đều là những linh vật trong nhà, giúp đỡ hoặc nghịch phá tuỳ cách chủ nhà đối xử.
