Ở nhiều làng ven sông, người già vẫn dặn con cháu một câu mà ai nghe cũng thuộc: trưa vắng đừng xuống sông, kẻo ma da kéo chân.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết ma da, một truyền thuyết dân gian đã có từ rất lâu, không phải chuyện có thật. Để bạn dễ hình dung, mình đặt nó vào lời kể của một bà cụ bên một bến sông tưởng tượng, buổi chiều nước đỏ lựng phù sa.
Bến sông lúc chiều và người kể chuyện
Bến sông trong truyện có mấy bậc đá mòn nhẵn, một cây gạo nghiêng mình ra mặt nước và một cọc tre buộc thuyền. Chiều nào cũng có một bà cụ ngồi đó vo gạo. Mấy anh thanh niên đi làm đồng về hay ghé lại, cởi áo định nhảy xuống tắm cho mát.
Bà cụ không cấm. Bà chỉ hỏi một câu: các anh có biết khúc này từng có ma da không. Đám thanh niên cười, bảo bà kể đi. Bà đặt rá gạo xuống, chùi tay vào vạt áo, nhìn ra chỗ nước xoáy thành vòng tròn ngay giữa dòng.
Gió từ mặt sông thổi lên có mùi bùn và mùi lá tre mục. Tiếng ếch nhái bắt đầu râm ran ở bãi bồi. Bà kể chậm, giọng đều, như người đã kể câu chuyện ấy cả trăm lần.
Và đây là truyền thuyết bà kể, gần giống như những gì ông bà ta vẫn truyền miệng ở khắp các làng có sông chảy qua.
Ma da là gì theo lời truyền thuyết
Truyền thuyết kể rằng người chết đuối không đi ngay được. Hồn họ bị giữ lại ở đúng khúc sông nơi mình mất, lạnh lẽo, cô độc, không siêu thoát. Người ta gọi những hồn ấy là ma da.
Muốn được đi đầu thai, ma da phải tìm một người khác chết đuối ở chỗ đó để thay mình. Vì thế nó nấp dưới đám rong, trong vùng nước tối dưới gốc cây, chờ người xuống tắm. Lời kể thường nói tới giờ trưa nắng gắt, khi bến vắng, không ai trông thấy.
Có người kể ma da hiện lên ngồi trên cọc tre, tóc dài xoã ướt, quay lưng về phía bờ. Có người kể nó chỉ là một luồng lạnh quấn quanh cổ chân, mềm như rong mà chắc như tay người. Mỗi làng một dị bản, nhưng chi tiết bàn tay dưới nước thì hầu như làng nào cũng có.
Bà cụ nói tới đó thì dừng, nhìn mấy anh thanh niên. Không ai còn cười nữa.
Chuyện trưa hè ở khúc nước xoáy
Rồi bà kể một chuyện mà người làng truyền nhau. Có một anh trai làng bơi giỏi nhất xóm, sang sông không cần thuyền. Một trưa hè oi ả, anh đi làm về, bến không một bóng người, anh nhảy xuống ngay khúc nước xoáy.
Bơi được một đoạn, anh thấy chân trái nặng như đeo đá. Rồi tới chân phải. Có cái gì lạnh ngắt quấn lấy, kéo anh xuống từng chút, chậm rãi mà không buông. Anh vùng vẫy, nước tràn vào mũi, mặt sông trên đầu chỉ còn là một vệt sáng mờ.
Đúng lúc ấy có tiếng gọi tên anh từ trên bờ, to và gắt. Đó là bà hàng xóm ra bến giặt áo. Anh nghe tiếng gọi, như bừng tỉnh, đạp mạnh một cái và thoát lên được. Bà hàng xóm chìa sào tre kéo anh vào bờ.
Người làng bảo ma da sợ tiếng người gọi tên, vì tên là thứ níu hồn người sống lại. Anh trai kia thì từ đó không bao giờ tắm sông giờ trưa nữa. Cổ chân anh, người ta kể, còn hằn mấy vệt đỏ suốt cả tuần.
Con ma da mủi lòng trong dị bản khác
Không phải dị bản nào cũng chỉ có sợ hãi. Ở vài nơi, người ta kể về những con ma da mủi lòng. Có hồn ma đã nắm được chân người, nhưng nghe tiếng mẹ người ấy khóc gọi trên bờ thì buông tay, chấp nhận ở lại thêm nhiều năm dưới nước.
Những dị bản như vậy cho thấy người xưa không chỉ nhìn ma da như quỷ dữ. Đó cũng là hồn của người làng, của ai đó từng có cha mẹ, từng đi chợ, từng cười nói ở chính bến sông này.
Vì thế ở nhiều làng, mỗi dịp rằm tháng bảy, người ta thả đèn, thắp hương ở bến nước. Đó là cách người sống tưởng nhớ người khuất, chứ không phải chuyện cầu xin hay trấn yểm gì.
Bà cụ trong truyện kể tới đây thì thở dài. Bà bảo bà có một người bạn thời con gái mất ở khúc sông ấy. Năm nào bà cũng thả một chiếc đèn giấy cho bạn.
Lời răn và khúc sông có thật
Mặt trời xuống thấp, mặt sông chuyển từ đỏ sang tím. Một anh thanh niên hỏi nhỏ: vậy rốt cuộc có ma da thật không bà. Bà cụ cười, nhặt rá gạo lên.
Bà bảo có hay không thì bà không biết. Bà chỉ biết khúc sông ấy có xoáy, dưới đáy có rong, nước giữa dòng lạnh hơn nước ven bờ, và trưa hè thì không có ai trên bến để gọi tên mình.
Đám thanh niên mặc áo vào, đi về. Không ai nhảy xuống sông chiều hôm ấy. Có lẽ đó chính là lý do truyền thuyết ma da sống được qua bao nhiêu đời người.
Còn bà cụ thì vẫn ngồi đó, nhìn vòng nước xoáy giữa dòng, như đang chờ một người bạn cũ ngồi lên cọc tre, quay lưng về phía bờ.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thuyết ma da có nguồn gốc từ đâu?
Ma da là truyền thuyết dân gian lưu truyền ở nhiều làng có sông, ao, đầm. Nhiều người cho rằng nó gắn với những vụ đuối nước có thật và được người lớn dùng như một lời răn để con cháu tránh xa chỗ nước nguy hiểm.
Cảm giác bị kéo chân khi bơi có thể do đâu?
Chuột rút là nguyên nhân hay gặp nhất: bắp chân co cứng đột ngột, đau và không cử động được. Nước lạnh, cơ thể mệt hay vừa ăn no đều làm dễ bị chuột rút, và người đang hoảng sẽ thấy như có ai đó níu chân mình.
Xoáy nước và dòng chảy ngầm nguy hiểm thế nào?
Mặt sông có thể trông phẳng lặng nhưng bên dưới có dòng chảy mạnh hoặc xoáy cuốn người xuống. Người bơi giỏi cũng có thể kiệt sức khi cố bơi ngược dòng. Cách an toàn nhất là không bơi ở chỗ lạ và không bơi một mình.
Rong rêu dưới sông có thực sự quấn chân người không?
Có. Rong dài và rễ cây dưới nước có thể quấn vào chân, cảm giác mềm, lạnh, rất giống bàn tay. Khi bị quấn, càng giãy mạnh càng dễ rối thêm, nên người xưa gắn hình ảnh này với bàn tay ma da là điều dễ hiểu.
Vì sao truyền thuyết ma da hay gắn với giờ trưa?
Trưa là lúc bến sông vắng nhất, người làng nghỉ trưa, không ai trông thấy để cứu. Gắn ma da với giờ trưa là cách người xưa nhắc rằng nguy hiểm lớn nhất khi ở dưới nước là không có ai bên cạnh.
