Có một kẻ trong truyện cổ Nga mà gươm chém không chết, lửa đốt không chết, nước dìm không chết, vì cái chết của hắn không nằm trong người hắn, mà nằm ở mũi một cây kim giấu tận cùng thế giới.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Koschei bất tử, phù thuỷ đáng sợ nhất trong truyện cổ Nga. Hắn xuất hiện trong nhiều truyện khác nhau, mình kể theo bản gắn với truyện Nàng công chúa ếch, một trong những truyện cổ Nga được kể nhiều nhất, có lược bớt vài chi tiết.
Kẻ không thể chết
Trong truyện cổ Nga, Koschei là một ông già gầy như bộ xương, cao lêu nghêu, mặt xám, mắt sâu hoắm, nhưng có sức mạnh và phép thuật khủng khiếp. Hắn hay bắt cóc những người con gái đẹp, giam trong lâu đài của mình, ở một vương quốc xa xôi.
Cái tên đầy đủ của hắn là Koschei bất tử. Không phải vì hắn không thể bị thương. Hắn có thể bị chém, bị đánh ngã, bị trói. Nhưng hắn không thể chết, vì cái chết của hắn không ở trong thân xác hắn.
Hắn đã tách cái chết ra khỏi mình và giấu đi. Chừng nào chỗ giấu còn an toàn, chừng ấy Koschei còn sống, dù bị làm gì đi nữa. Các anh hùng đánh nhau với hắn chỉ phí sức, vì hạ gục hắn rồi hắn lại đứng dậy.
Chính vì vậy, trong truyện cổ Nga, muốn thắng Koschei không phải đánh hắn, mà phải tìm ra cái chết của hắn. Và đó là một cuộc tìm kiếm dài nhất, xa nhất mà một chàng trai có thể làm.
Nàng công chúa ếch bị bắt đi
Truyện kể về chàng Ivan, con út của một ông vua. Theo lệnh cha, ba anh em mỗi người bắn một mũi tên, mũi tên rơi ở đâu thì cưới cô gái ở đó. Mũi tên của Ivan rơi xuống đầm, vào tay một con ếch. Ivan đành cưới con ếch làm vợ.
Nhưng con ếch ấy thật ra là nàng Vasilisa thông thái, bị phù phép phải mang lốt ếch. Đêm đêm nàng cởi lốt thành người, làm những việc khéo léo hơn mọi người vợ khác. Trong một buổi tiệc, nàng hiện hình người, đẹp tới mức cả triều đình sững sờ.
Ivan vội vàng chạy về nhà, ném tấm lốt ếch vào lò lửa, mong vợ mãi mãi là người. Nhưng nàng buồn bã nói: giá chàng chờ thêm ba ngày nữa thì thiếp đã được tự do. Giờ thiếp phải đi. Nói rồi nàng hoá thành chim thiên nga, bay mất về vương quốc của Koschei bất tử.
Ivan hối hận, quyết đi tìm vợ. Chàng đi qua bao vùng đất, gặp một ông già chỉ đường, gặp cả Baba Yaga trong túp lều chân gà. Và chính Baba Yaga đã nói cho chàng biết bí mật lớn nhất: cái chết của Koschei nằm ở đâu.
Mũi kim trong quả trứng
Baba Yaga kể: cái chết của Koschei nằm ở mũi một cây kim. Cây kim ấy nằm trong một quả trứng. Quả trứng nằm trong một con vịt. Con vịt nằm trong một con thỏ. Con thỏ bị nhốt trong một cái rương sắt. Cái rương được treo hoặc chôn dưới gốc một cây sồi cổ thụ trên một hòn đảo giữa biển.
Nghe như một câu đố, mỗi lớp lại giấu một lớp, như những con búp bê lồng nhau của nước Nga. Ai muốn giết Koschei phải đi tới tận hòn đảo, tìm được cây sồi, mở được rương, bắt được thỏ, bắt được vịt, lấy được trứng, rồi bẻ được mũi kim.
Ivan lên đường. Trên đường đi, chàng đói lả, gặp một con gấu, định bắn để ăn. Con gấu xin tha, nói sẽ có ngày giúp chàng. Ivan tha. Chàng gặp một con vịt trời, một con thỏ, một con cá chó mắc cạn trên bờ, con nào cũng xin tha, chàng đều tha, còn thả con cá về nước.
Một chàng trai đói khát, lần nào cũng chọn tha mạng cho con vật. Truyện cổ nào cũng vậy, những lựa chọn tưởng nhỏ ấy sẽ quay lại vào đúng lúc cần nhất.
Những con vật đền ơn
Ivan tới được hòn đảo, thấy cây sồi cổ. Rương sắt nằm tít trên cao, hoặc dưới rễ sâu, chàng không với tới. Lúc ấy con gấu xuất hiện, quật đổ cây sồi. Rương rơi xuống, vỡ tung, một con thỏ nhảy ra chạy biến.
Ivan đuổi không kịp, thì một con thỏ khác lao tới, đuổi theo, bắt được nó. Vừa bị bắt, từ trong con thỏ một con vịt bay vụt lên trời. Ivan nhìn theo bất lực, thì con vịt trời mà chàng từng tha bay tới, lao vào con vịt kia. Quả trứng rơi ra, lăn xuống biển.
Ivan đứng trên bờ, tuyệt vọng. Rồi mặt nước rẽ ra, con cá chó chàng từng cứu bơi lên, miệng ngậm quả trứng, đặt vào tay chàng. Ivan cầm quả trứng, lên đường tới lâu đài Koschei.
Khi gặp Koschei, Ivan đập vỡ quả trứng, lấy ra cây kim. Koschei thấy cây kim thì tái mặt, quỳ xuống van xin. Ivan bẻ gãy mũi kim. Koschei bất tử ngã xuống, và lần này hắn không đứng dậy nữa. Ivan dẫn nàng Vasilisa về nhà, sống hạnh phúc.
Cái chết được giấu đi
Koschei là một trong những nhân vật ám ảnh nhất của truyện cổ Nga, vì ý tưởng của hắn rất lạ: một kẻ tự giấu cái chết của mình đi để được sống mãi. Nhiều nền văn hoá có truyện về kẻ ác giấu linh hồn hoặc trái tim ở một nơi khác, ví dụ trong truyện cổ Bắc Âu cũng có gã khổng lồ không có trái tim trong người.
Mô típ ấy về sau ảnh hưởng tới văn học giả tưởng hiện đại. Nhiều tác phẩm nổi tiếng có nhân vật phản diện chia linh hồn mình ra giấu vào đồ vật, và người hùng phải đi tìm từng món.
Nhưng điều mình thích nhất ở truyện Koschei không phải mũi kim, mà là những con vật. Ivan không thắng Koschei bằng gươm hay phép thuật. Chàng thắng nhờ những lần tha mạng cho một con gấu, một con vịt, một con thỏ, một con cá, khi chính mình đang đói.
Một kẻ giữ cái chết của mình bằng cách giấu nó thật xa, và một người tìm ra nó nhờ lòng tốt rải dọc đường. Hình ảnh cuối truyện vẫn là quả trứng ướt trong miệng con cá chó, được đặt vào bàn tay chàng trai trên bờ biển vắng.
Câu hỏi thường gặp
Koschei bất tử xuất hiện trong những truyện cổ nào?
Koschei xuất hiện trong nhiều truyện cổ Nga, nổi tiếng là Nàng công chúa ếch và Marya Morevna. Mỗi truyện kể hắn một kiểu, nhưng chi tiết cái chết giấu ở xa là đặc điểm chung.
Vì sao cái chết của Koschei lại giấu trong nhiều lớp như vậy?
Các lớp lồng nhau tạo ra một hành trình tìm kiếm đầy thử thách và cho thấy hắn bảo vệ cái chết của mình kỹ đến mức nào. Hình ảnh này cũng gợi tới những con búp bê gỗ lồng nhau quen thuộc của nước Nga.
Truyện nước khác có nhân vật giấu linh hồn ngoài thân thể không?
Có. Truyện cổ Bắc Âu có gã khổng lồ giấu trái tim ở nơi xa, và nhiều truyện cổ châu Á, châu Phi cũng có mô típ tương tự. Các nhà nghiên cứu truyện cổ xem đây là một mô típ phổ biến trên thế giới.
Vì sao truyện cổ hay có con vật đền ơn?
Mô típ con vật đền ơn dạy lòng tốt và sự tôn trọng với muôn loài, đồng thời cho thấy người hùng không thắng chỉ bằng sức mạnh. Việt Nam cũng có nhiều truyện tương tự, như chuyện cứu con vật rồi được giúp lại.
Vì sao nỗi sợ về kẻ không thể chết lại hấp dẫn đến vậy?
Cái chết là giới hạn chung của mọi sinh vật, nên một kẻ vượt qua được nó vừa đáng sợ vừa đi ngược tự nhiên. Truyện về kẻ bất tử thường kết thúc bằng việc trật tự tự nhiên được lập lại.
