Ở vùng núi Na Uy, các chàng trai chăn bò được dặn rằng nếu gặp một cô gái đẹp lạ lùng một mình giữa rừng, thì trước khi trò chuyện, hãy nhìn khéo xuống gấu váy của cô.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Huldra, người đàn bà rừng trong truyền thuyết Na Uy và các nước Bắc Âu. Đây là truyền thuyết dân gian, có nhiều dị bản, câu chuyện chàng chăn bò ở giữa tập là truyện hư cấu dựa trên một mô típ có thật trong dân gian.
Người đẹp của rừng thông
Huldra thuộc về một tộc người ẩn trong dân gian Na Uy, sống trong núi, trong rừng, ngay bên cạnh thế giới người mà người thường không thấy. Cái tên của nàng gắn với chữ có nghĩa là che giấu, ẩn kín.
Theo truyền thuyết, Huldra là một thiếu nữ đẹp tuyệt trần, tóc dài vàng óng, giọng hát ngọt, đôi khi còn mang theo đàn bò béo tốt của riêng mình. Nàng hay xuất hiện ở bìa rừng, bên suối, hoặc gần những trại chăn bò trên núi.
Nhưng nàng có một dấu hiệu không giấu được: một chiếc đuôi bò dài, thò ra sau lớp váy. Ở Thụy Điển có biến thể tương tự, gọi là người đàn bà rừng, nhìn từ phía trước thì đẹp, nhìn từ phía sau thì lưng rỗng như một thân cây mục.
Huldra không hẳn là ác. Nàng có thể giúp người, có thể trả ơn, có thể đem lại may mắn. Nhưng nàng cũng có thể dụ đàn ông vào rừng sâu và khiến họ lạc mất, hoặc trừng phạt kẻ bất kính. Tất cả tuỳ vào cách người ta đối xử với nàng.
Những trại chăn bò mùa hè
Để hiểu Huldra, phải biết về một tập quán xưa của nông dân Na Uy. Mùa hè, người ta lùa bò dê lên những đồng cỏ trên núi cao, ở lại trong những căn chòi gỗ mái phủ cỏ, vắt sữa, làm phô mai, làm bơ suốt mấy tháng, rồi mới lùa đàn xuống khi trời trở lạnh.
Những người ở lại trại núi thường là các cô gái trẻ và các chàng trai chăn bò, sống cô lập, cách xa làng mạc. Ban ngày làm việc, ban đêm chỉ có tiếng gió, tiếng chuông bò và bóng rừng thông đen thẫm.
Trong khung cảnh ấy, những câu chuyện về Huldra rất hợp. Một cô gái lạ xuất hiện bên suối, một tiếng hát vọng từ trong rừng, một đàn bò không phải của ai trong vùng gặm cỏ trên sườn đồi rồi biến mất.
Dân gian còn kể rằng người ở trại núi phải để lại thức ăn, giữ cho chòi sạch sẽ khi ra về cuối mùa, vì trong những tháng con người vắng mặt, tộc người ẩn sẽ dọn tới ở.
Chàng chăn bò và lời nhắc khéo
Giờ mình kể truyện hư cấu, dựa trên một mô típ dân gian. Có chàng chăn bò tên Ola, mười tám tuổi, mùa hè ấy lần đầu lên trại núi một mình. Một chiều, đang ngồi trên hàng rào thổi sáo gỗ, anh thấy một cô gái đi ra từ bìa rừng.
Cô đẹp tới mức Ola quên cả thổi sáo. Tóc vàng tết dài, váy xanh như lá non, tay cầm một chiếc thùng gỗ. Cô cười, hỏi xin anh một ít sữa cho con bê nhỏ của mình. Ola vội vàng rót đầy thùng.
Khi cô quay đi, Ola thấy dưới gấu váy xanh lộ ra một chiếc đuôi bò dài, đầu đuôi có túm lông. Anh nhớ ngay những câu chuyện bà kể. Tim anh đập loạn. Anh có thể giả vờ không thấy, có thể bỏ chạy, có thể cười phá lên.
Ola chọn cách khác. Anh khẽ ho một tiếng, rồi nói thật lễ phép: thưa cô, hình như cô đang để rơi dây buộc váy ở đằng sau. Cô gái khựng lại, quay nhìn anh, đôi mắt mở to. Rồi cô mỉm cười, kéo vạt váy giấu chiếc đuôi đi, cúi đầu cảm ơn và biến vào rừng.
Món quà của người ẩn
Trong dân gian Na Uy có những câu chuyện đúng như vậy: ai lịch sự nhắc khéo Huldra rằng đuôi nàng đang lộ ra, không chế giễu, không làm nàng xấu hổ, thì sẽ được nàng trả ơn. Còn kẻ nào cười cợt, chỉ trỏ, thì gặp hoạ.
Mùa hè ấy, đàn bò của Ola cho sữa nhiều chưa từng thấy. Phô mai làm ra thơm lạ. Không con bò nào lạc, không con nào ốm, dù những trại bên cạnh mất mấy con vì sói và đá lở. Những đêm có bão, anh nghe tiếng hát khe khẽ quanh chòi, và sáng ra cửa chòi vẫn nguyên.
Cuối mùa, khi lùa đàn bò xuống núi, Ola dọn chòi thật sạch, để lại một bát cháo sữa và một miếng bơ trên bàn. Anh đóng cửa, cúi chào bìa rừng, rồi đi.
Mùa hè năm sau quay lại, anh thấy trên bàn có một chiếc vòng bạc nhỏ khắc hoa văn rất lạ, thứ mà không thợ bạc nào trong vùng làm được. Bát cháo năm ngoái đã sạch trơn.
Cái đuôi và lòng tôn trọng
Truyền thuyết Huldra có một phần buồn cười và cũng có phần sâu sắc. Có những câu chuyện kể chàng trai cưới Huldra, làm lễ trong nhà thờ, thế là chiếc đuôi rụng mất. Nhưng nàng trở nên kém xinh hơn và mạnh khủng khiếp.
Một câu chuyện nổi tiếng kể người chồng đối xử tệ với nàng. Nàng không cãi, chỉ cầm một chiếc móng ngựa bằng sắt lên, bẻ thẳng ra bằng tay không, rồi lặng lẽ đặt xuống bàn. Từ đó người chồng không dám bất kính với vợ nữa.
Các nhà nghiên cứu văn hoá thấy trong Huldra hình ảnh thiên nhiên hoang dã của vùng núi Bắc Âu: đẹp, hào phóng, nhưng có luật riêng. Con người được nhận quà của rừng nếu biết tôn trọng, và sẽ trả giá nếu coi thường.
Ngày nay ở Na Uy, Huldra vẫn xuất hiện trong âm nhạc dân gian, trong tranh vẽ, và trên những tấm thiệp du lịch. Và đâu đó ở những trại núi mùa hè, vẫn có người để lại một bát cháo sữa trên bàn trước khi đóng cửa ra về.
Câu hỏi thường gặp
Huldra có phải ma không?
Huldra không phải hồn người chết mà thuộc tộc người ẩn trong dân gian Na Uy, sống song song với thế giới người. Nàng giống tiên rừng hơn là ma, có thể tốt hoặc xấu tuỳ cách người ta đối xử.
Vì sao Huldra lại có đuôi bò?
Chiếc đuôi bò là dấu hiệu giúp phân biệt nàng với con người, gắn với đời sống chăn nuôi bò của nông dân vùng núi. Ở Thụy Điển, biến thể tương tự lại có tấm lưng rỗng như thân cây mục.
Trại chăn bò mùa hè ở Na Uy là gì?
Đó là tập quán đưa gia súc lên đồng cỏ trên núi vào mùa hè, người chăn ở lại trong chòi gỗ để vắt sữa, làm phô mai, bơ. Tập quán này có từ rất lâu và còn được giữ ở một số vùng tới ngày nay.
Vì sao nhiều truyền thuyết dặn phải lịch sự với sinh vật huyền bí?
Những câu chuyện như vậy dạy cách cư xử tôn trọng với người lạ và với thiên nhiên. Ở những vùng hẻo lánh, nơi con người phụ thuộc nhiều vào rừng núi, lòng tôn trọng ấy cũng là cách sống sót.
Người sống một mình lâu ngày ở nơi vắng vẻ có dễ thấy điều lạ không?
Có. Cô lập lâu ngày, thiếu ngủ và im lặng kéo dài khiến não dễ diễn giải tiếng động và bóng dáng thành người. Người chăn bò trên núi, người gác hải đăng xưa thường kể nhiều chuyện lạ vì lý do này.
