Sáng ra, người nông dân thấy mấy con dê trong chuồng nằm bất động, không một dấu vết hỗn loạn nào, chỉ có vài vết nhỏ trên cổ. Hàng xóm bảo nhau: nó lại tới rồi. Và cái tên họ thì thầm là một từ mới tinh, chưa đầy một năm tuổi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này khác các tập trước: Chupacabra không phải truyền thuyết cổ, mà là truyền thuyết sinh ra ngay trong thời đại truyền hình và internet. Mình sẽ kể lời đồn đã lan đi thế nào, và giới khoa học giải thích ra sao, không có chi tiết máu me.
Một cái tên mới tinh
Chupacabra trong tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là kẻ hút dê. Cái tên này ra đời ở Puerto Rico, một hòn đảo vùng Caribe, vào khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm. Trước đó, không có truyền thuyết cổ nào mang tên Chupacabra.
Năm ấy, nông dân ở một số vùng trên đảo báo rằng vật nuôi của họ, chủ yếu là dê, gà, thỏ, chết bất thường trong đêm. Lời đồn lan nhanh rằng thủ phạm là một sinh vật lạ, có vết nhỏ trên cổ con vật, như thể sức sống đã bị hút cạn.
Một nhân chứng mô tả sinh vật ấy đi bằng hai chân, cao cỡ một đứa trẻ, da xám, mắt to, có hàng gai chạy dọc lưng. Báo chí đưa tin, truyền hình phát sóng, các chương trình gọi điện trò chuyện trên đài rộn ràng. Chỉ trong vài tháng, cả hòn đảo nói về Chupacabra.
Từ Puerto Rico, lời đồn lan sang Mexico, các nước Trung và Nam Mỹ, rồi tới miền nam nước Mỹ. Đi tới đâu, Chupacabra lại thay đổi hình dạng một chút. Đây là điều rất đặc biệt: ta được chứng kiến một truyền thuyết ra đời và biến hoá ngay trong vài năm.
Hai hình dạng của một con quái vật
Có điều kỳ lạ là Chupacabra có hai phiên bản khác hẳn nhau. Phiên bản Puerto Rico đầu tiên đứng bằng hai chân, có gai lưng, mắt to, trông như sinh vật trong phim khoa học viễn tưởng.
Phiên bản thứ hai, xuất hiện nhiều ở miền nam nước Mỹ và Mexico từ đầu những năm hai nghìn, lại đi bằng bốn chân, trông như một con chó trụi lông, da xám nhăn nheo, lưng gồ lên. Thậm chí có người còn tìm thấy xác những con vật như thế bên đường và gửi đi xét nghiệm.
Hai hình dạng khác nhau như thế mà cùng một tên gọi, đã là một dấu hiệu cho thấy Chupacabra không phải một loài có thật, mà là một cái tên người ta gắn cho những thứ khác nhau mà họ không giải thích được.
Giống như nhiều truyền thuyết khác, Chupacabra sống nhờ những điều chưa rõ: một con vật chết không rõ lý do, một bóng lạ lúc chạng vạng, một tiếng kêu trong đêm. Cái tên có sẵn khiến mọi chuyện mơ hồ đều có chỗ để gán vào.
Người đi điều tra
Một nhà nghiên cứu hoài nghi người Mỹ đã dành nhiều năm điều tra truyền thuyết này, đi tới tận Puerto Rico, phỏng vấn các nhân chứng, đọc lại báo chí thời đó. Kết luận của ông được trình bày trong một cuốn sách về Chupacabra.
Ông phát hiện mô tả của nhân chứng đầu tiên giống đến lạ một sinh vật ngoài hành tinh trong một bộ phim khoa học viễn tưởng chiếu đúng năm ấy. Chính nhân chứng thừa nhận đã xem bộ phim trước khi kể chuyện mình thấy. Ký ức về bộ phim có thể đã trộn vào những gì người ấy nhìn thấy trong một khoảnh khắc mờ tối.
Còn những con vật chết, theo các bác sĩ thú y kiểm tra thời đó, phần lớn có dấu hiệu bị chó hoang hoặc thú hoang tấn công. Khi một con vật chết, máu không còn lưu thông và dồn về phần thấp của cơ thể, nên người không quen dễ tưởng con vật đã bị hút cạn.
Điều này không có nghĩa nhân chứng nói dối. Họ thật sự sợ, thật sự mất vật nuôi, thật sự thấy điều gì đó. Chỉ là trí nhớ con người không phải chiếc máy quay, mà là một người kể chuyện, và người kể chuyện ấy dễ bị ảnh hưởng bởi những gì đang lan truyền xung quanh.
Con chó trụi lông ở Texas
Còn phiên bản Chupacabra bốn chân ở miền nam nước Mỹ thì lời giải đã khá rõ ràng. Nhiều xác con vật được gọi là Chupacabra đã được các phòng thí nghiệm kiểm tra gen. Kết quả gần như lần nào cũng là chó sói đồng cỏ, chó nhà hoặc chó lai giữa hai loài.
Điều làm chúng trông kỳ dị là một bệnh da do một loài ve rất nhỏ gây ra, gọi là bệnh ghẻ. Con vật bị ghẻ nặng rụng gần hết lông, da dày lên, nhăn nheo, xám xịt, lưng gồ lên vì gầy yếu. Nhìn trong đêm, nó giống hệt mô tả về Chupacabra.
Con vật bị bệnh nặng thường yếu, đói, không săn được thú hoang khoẻ mạnh, nên dễ mò vào chuồng trại tìm những con mồi dễ bắt như gà, dê. Thế là lời đồn có đủ chứng cứ: một sinh vật trông như quái vật, xuất hiện gần nhà, và vật nuôi chết.
Đây là trường hợp hiếm hoi một truyền thuyết có lời giải rất rõ ràng. Nhưng thú vị là lời giải ấy không làm Chupacabra biến mất. Nó vẫn sống trong phim ảnh, trò chơi, quà lưu niệm, như một con quái vật mà ai cũng biết là không có thật mà vẫn thích kể.
Vì sao truyền thuyết hiện đại lan nhanh
Chupacabra cho ta một bài học quý về cách một truyền thuyết ra đời. Ngày xưa, một truyện ma cần vài đời người để lan khắp một vùng. Chupacabra chỉ cần vài tháng, nhờ báo chí, truyền hình, rồi internet.
Lời đồn lan nhanh nhất khi nó có ba thứ: một nỗi lo thật, ở đây là mất vật nuôi, tài sản của nông dân; một cái tên dễ nhớ; và một hình ảnh đủ lạ để người ta muốn kể lại. Chupacabra có đủ cả ba.
Mỗi người kể lại thêm một chút, bớt một chút. Người nghe đã biết cái tên sẵn, nên khi gặp điều lạ, họ nghĩ ngay tới cái tên ấy, rồi kể tiếp. Câu chuyện tự nuôi lớn chính nó. Các nhà tâm lý học gọi đây là sự lây lan của lời đồn.
Mình nghĩ điều đáng học nhất ở câu chuyện Chupacabra là thói quen hỏi lại. Khi nghe một lời đồn đáng sợ, nhất là trên mạng, hãy hỏi ai đã thấy, thấy trong điều kiện nào, có ai kiểm tra chưa. Truyền thuyết vẫn vui để kể, chỉ cần ta biết nó là truyền thuyết.
Câu hỏi thường gặp
Chupacabra xuất hiện từ khi nào?
Cái tên Chupacabra bắt đầu phổ biến ở Puerto Rico vào khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, rồi lan ra nhiều nước châu Mỹ.
Chupacabra có thật không?
Không có bằng chứng khoa học về một loài như vậy. Các xác con vật được gọi là Chupacabra khi xét nghiệm hầu hết là chó sói đồng cỏ hoặc chó bị bệnh ghẻ nặng.
Bệnh ghẻ ở động vật là gì?
Đó là bệnh da do một loài ve rất nhỏ đào hang dưới da gây ra, làm con vật ngứa, rụng lông, da dày và nhăn. Bệnh nặng khiến con vật gầy yếu, trông rất khác thường.
Vì sao trí nhớ nhân chứng dễ sai?
Trí nhớ được dựng lại mỗi lần ta nhớ, có thể bị trộn với những gì ta xem, nghe sau đó hoặc trước đó. Nhìn thoáng qua trong bóng tối càng dễ nhầm lẫn.
Có truyền thuyết hiện đại nào khác giống Chupacabra không?
Có nhiều truyền thuyết đô thị hiện đại lan qua báo chí và mạng xã hội. Điểm chung là chúng ra đời nhanh, đổi hình dạng nhanh và thường gắn với một nỗi lo có thật của cộng đồng.
