Có những nông trại ở Scotland mà sáng nào chủ nhà thức dậy cũng thấy sàn đã quét, lúa đã đập, bơ đã đánh xong, trong khi cả nhà ngủ say suốt đêm và không thuê ai làm.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này nhẹ nhàng hơn mọi khi, mình kể về Brownie, tiểu yêu giữ nhà trong truyền thuyết Scotland và miền bắc nước Anh. Phần tính nết Brownie là theo dân gian, còn chuyện nông trại nhà bà Morag là truyện hư cấu mình kể cho vui.
Người làm thuê không ai nhìn thấy
Theo truyền thuyết, Brownie là một sinh vật nhỏ bé, cao chừng đứa trẻ lên năm, nước da nâu sạm, tóc tai bờm xờm, quần áo rách rưới hoặc chẳng mặc gì. Cái tên Brownie có lẽ đến từ màu nâu ấy.
Brownie gắn bó với một ngôi nhà hay một nông trại, có khi qua nhiều đời chủ. Ban ngày nó trốn trong góc kho, sau đống rơm, trong hốc tường. Ban đêm, khi cả nhà đã ngủ, nó ra làm việc.
Nó quét nhà, rửa nồi, đập lúa, đánh bơ, chải lông ngựa, có khi còn gặt nốt cánh đồng khi trời sắp mưa. Một con Brownie chăm chỉ làm bằng mấy người làm thuê cộng lại, mà không đòi lương.
Thứ duy nhất nó cần là một bát kem tươi hoặc một bát cháo yến mạch để trên bậc lò sưởi mỗi đêm. Không cần mời, không cần cảm ơn. Chỉ cần để đó, sáng ra bát sẽ sạch trơn.
Những điều không được làm với Brownie
Brownie dễ chịu nhưng khó tính theo kiểu riêng. Điều kiêng thứ nhất là không được rình xem nó làm việc. Ai cố thức đêm nhòm qua khe cửa thì hôm sau thấy việc bỏ dở, có khi Brownie bỏ đi luôn.
Điều kiêng thứ hai là không được chê việc nó làm. Nếu chủ nhà càu nhàu rằng hôm qua lúa đập chưa sạch, Brownie sẽ giận. Một Brownie giận có thể đổi tính, làm đổ sữa, giấu chìa khoá, thắt nút bờm ngựa, khiến cả nhà điên đầu.
Có vùng kể rằng Brownie bị đối xử tệ sẽ hoá thành một loại yêu tinh phá phách, chuyên gây rối trong nhà. Một người giúp việc tận tuỵ biến thành kẻ phá hoại, chỉ vì bị coi thường.
Và điều kiêng thứ ba, quan trọng nhất: không bao giờ được tặng Brownie quần áo. Nghe thì lạ, vì ai cũng nghĩ tặng áo mới cho người rách rưới là tốt. Nhưng với Brownie, đó là dấu chấm hết.
Nông trại nhà bà Morag
Giờ mình kể câu chuyện hư cấu. Bà Morag góa chồng, một mình trông nông trại nhỏ dưới chân đồi. Từ ngày ông mất, việc nặng chất đống, vậy mà sáng nào bà cũng thấy kho thóc gọn gàng, chuồng bò sạch sẽ, cái vại bơ đã đầy.
Bà biết nhà có Brownie, vì mẹ bà ngày trước cũng để kem trên bậc lò. Bà tiếp tục làm như mẹ, tối nào cũng để một bát kem, không hỏi han, không rình xem. Nông trại cứ thế yên ổn qua mấy mùa đông.
Một mùa đông, tuyết rơi dày bất thường. Bà Morag nằm trằn trọc, nghĩ tới con Brownie ngoài kho lạnh, người chẳng có mảnh vải lành. Bà thương nó như thương đứa cháu. Thế là bà thức mấy đêm, đan một chiếc áo len nâu nhỏ xíu, may thêm cái mũ len.
Đêm ấy, bà đặt bộ quần áo cạnh bát kem trên bậc lò sưởi, rồi đi ngủ, lòng vui vui như chuẩn bị quà Giáng sinh cho trẻ con.
Chiếc áo len nâu
Nửa đêm, bà Morag nghe từ dưới bếp vọng lên một giọng hát nhỏ, the thé, vừa hát vừa cười. Bà nằm im nghe. Giọng ấy hát đi hát lại một câu, đại ý: áo mới cho Brownie, mũ mới cho Brownie, Brownie chẳng còn phải làm việc nữa rồi.
Rồi tiếng cửa bếp mở, đóng. Sau đó là im lặng.
Sáng hôm sau, bát kem sạch trơn, bộ quần áo đã biến mất. Nhưng sàn nhà chưa quét, lúa chưa đập, vại bơ vẫn trống. Và từ hôm ấy trở đi, chẳng còn đêm nào có ai làm việc giúp bà nữa.
Truyền thuyết có hai cách giải thích. Có người nói Brownie thấy bị xúc phạm, như bị trả công cho một việc nó làm vì tình. Có người nói chiếc áo là thứ giải phóng nó, cho nó tự do đi nơi khác. Bà Morag thì chọn tin cách thứ hai. Mỗi khi kể lại, bà cười, nói nó mặc áo bà đan chắc là đẹp lắm.
Vì sao người ta cần một Brownie
Dân gian vùng Scotland có cả một câu vè quanh chuyện này, đại ý cho Brownie áo khoác, cho Brownie áo sơ mi, thì chẳng còn được Brownie làm việc nữa. Câu vè được truyền qua nhiều đời như một lời dặn.
Các nhà nghiên cứu văn hoá thấy trong truyền thuyết Brownie hình bóng của những người làm thuê xưa ở nông thôn: lặng lẽ, chăm chỉ, ít được nhìn thấy, và có lòng tự trọng riêng. Người ta phải đối xử với họ cho phải phép, không coi thường, không hạ nhục.
Cũng có cách hiểu dễ thương hơn. Nhà nông nào cũng có những buổi sáng tỉnh dậy thấy việc như tự xong, vì người trong nhà dậy sớm làm giúp nhau mà không nói. Đổ cho Brownie là một cách cảm ơn khéo.
Còn mình thì cứ hình dung mãi cảnh cuối: một bóng nhỏ xíu mặc áo len nâu rộng thùng thình, đội cái mũ len lệch, vừa đi trên tuyết vừa hát, để lại sau lưng một dãy dấu chân bé tí dẫn về phía đồi xa.
Câu hỏi thường gặp
Brownie khác gì yêu tinh trong truyện cổ khác?
Brownie là tiểu yêu giữ nhà, thường hiền lành và chăm chỉ, gắn với một gia đình cụ thể. Khác với nhiều yêu tinh chuyên phá phách, Brownie chỉ gây rối khi bị đối xử tệ.
Vì sao tặng quần áo lại khiến Brownie bỏ đi?
Dân gian có hai cách hiểu: quần áo bị xem là tiền công, xúc phạm lòng tự trọng của Brownie; hoặc quần áo là món quà giải phóng nó khỏi việc phục vụ. Câu chuyện vì thế vừa vui vừa có chút buồn.
Truyền thuyết nước khác có sinh vật giống Brownie không?
Có. Đức có Kobold, các nước Bắc Âu có tiểu yêu giữ trang trại, nước Nga có thần giữ nhà Domovoi. Việt Nam cũng có ma xó trong tín ngưỡng dân gian, được tin là giữ của cho gia đình.
Vì sao người ta hay tin có ai đó làm việc trong nhà lúc mình ngủ?
Trí nhớ con người không hoàn hảo, ta hay quên mình đã dọn một thứ gì đó hoặc không để ý người khác trong nhà đã làm. Khi việc như tự xong, một câu chuyện về người giúp vô hình là lời giải thích vui vẻ.
Brownie có liên quan tới loại bánh brownie không?
Không có bằng chứng nào cho thấy tên bánh brownie lấy từ tiểu yêu này. Tên bánh thường được giải thích đơn giản là vì màu nâu của sô cô la.
