Ở vùng quê Ireland ngày xưa, có những đêm cả nhà đang ngồi bên lò than bỗng im bặt, vì từ ngoài cánh đồng vọng vào một tiếng khóc mà ai nghe cũng biết không phải của người sống.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Banshee, người đàn bà khóc báo tang trong truyền thuyết Ireland. Đây là truyền thuyết dân gian, câu chuyện về gia đình nhà nông bên dưới là mình dựng lên để bạn hình dung, còn các chi tiết về Banshee là những gì dân gian Ireland vẫn kể.
Người đàn bà của gò tiên
Banshee là cách viết theo tiếng Anh của một cụm từ tiếng Ireland cổ, nghĩa là người đàn bà của gò tiên. Ở Ireland có rất nhiều gò đất cổ, và dân gian tin rằng bên dưới là nơi ở của tiên tộc, một thế giới song song với thế giới người.
Banshee không phải hồn ma đi hại người. Bà chỉ làm một việc duy nhất: khóc. Khi một người trong gia đình sắp qua đời, bà tới gần ngôi nhà vào ban đêm và cất tiếng khóc than, kéo dài, lúc cao lúc thấp, như gió lùa qua khe đá.
Theo nhiều lời kể, Banshee không khóc cho tất cả mọi người. Bà gắn với những dòng họ lâu đời của Ireland, mỗi dòng họ như có một Banshee riêng đi theo qua bao thế hệ. Người di cư sang tận bên kia đại dương vẫn kể rằng Banshee của nhà mình đã theo sang.
Hình dạng của bà thì mỗi vùng tả một kiểu. Có nơi kể là một thiếu nữ tóc dài, mắt đỏ hoe vì khóc. Có nơi kể là một bà lão áo xám trùm khăn. Có nơi kể là một người đàn bà áo trắng ngồi chải tóc bên bờ suối.
Đêm tháng mười một ở nhà ông Seamus
Giờ mình kể một câu chuyện hư cấu theo đúng tinh thần ấy. Ở một làng ven biển miền tây Ireland, có nhà ông Seamus, một nông dân nuôi cừu đã ngoài sáu mươi. Ông có người anh trai sống ở làng bên, đã nằm liệt mấy tuần vì cơn ho mùa đông.
Một đêm cuối tháng mười một, gió từ biển thổi vào mang theo mùi rong và mưa bụi. Cả nhà ngồi quanh lò than bùn, ánh lửa đỏ hắt lên tường đá. Cô cháu gái đang đọc sách, ông Seamus vá lại cái lưới cũ.
Rồi từ ngoài cánh đồng vọng vào một âm thanh. Thoạt đầu tưởng là tiếng gió, nhưng nó có nhịp, có lên có xuống, như ai đang than khóc thành lời mà không nghe rõ chữ. Con chó già nằm cạnh lò bỗng ngẩng đầu, gầm gừ khe khẽ về phía cửa.
Không ai nói gì. Ông Seamus đặt cái lưới xuống, nhìn ra khung cửa sổ tối đen. Bà vợ ông lặng lẽ làm dấu thánh. Tiếng khóc kéo dài chừng một lúc, rồi xa dần về phía làng bên, nơi người anh trai ông đang nằm.
Chiếc lược trên bậc cửa
Sáng hôm sau, trời quang lạ thường. Cô cháu gái ra mở cửa chuồng cừu, và thấy trên bậc đá trước nhà có một chiếc lược nhỏ, sáng màu bạc, răng lược còn vướng mấy sợi tóc dài màu xám.
Cô định cúi xuống nhặt thì ông Seamus quát lên từ trong nhà, giọng mà cô chưa nghe ông dùng bao giờ. Ông bảo cô đứng yên, đừng chạm vào. Ông ra, dùng cái kẹp gắp than nhấc chiếc lược lên, đặt nó lên bức tường đá ngoài ngõ rồi quay vào, không nói một lời.
Đó là một điều kiêng có thật trong dân gian Ireland: thấy chiếc lược rơi trên đường thì đừng nhặt, vì đó có thể là lược của Banshee, và bà sẽ quay lại tìm. Người ta kể nhiều chuyện về kẻ đã nhặt lược rồi đêm đó nghe tiếng gõ ở cửa sổ.
Trưa hôm ấy, có người từ làng bên sang báo tin anh trai ông Seamus đã đi trong đêm, êm ả, lúc gần sáng. Và khi cô cháu gái ra ngõ nhìn lại bức tường đá, chiếc lược đã không còn ở đó.
Tiếng khóc của người sống và tiếng khóc của tiên
Để hiểu vì sao Banshee khóc, phải biết một phong tục cũ của Ireland. Ngày xưa, trong đám tang, có những người phụ nữ được mời tới để khóc than cho người đã khuất. Họ cất lên những bài khóc dài, vừa kể công đức người chết, vừa nói nỗi đau của người ở lại.
Tiếng khóc tang ấy có giai điệu riêng, nghe rất xa, rất buồn. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá cho rằng hình ảnh Banshee chính là người khóc tang ấy được đưa sang thế giới bên kia: một người khóc của cõi tiên, tới trước cả cái chết.
Nhìn như vậy, Banshee không còn quá đáng sợ. Bà giống một người thân đã đi trước, quay về báo cho gia đình chuẩn bị tinh thần. Nhiều người Ireland lớn tuổi kể chuyện Banshee với giọng buồn nhiều hơn là sợ.
Dù vậy, cái lạnh của câu chuyện vẫn còn đó. Vì không ai muốn nghe tiếng khóc ấy, dù biết bà không làm hại ai. Nghe thấy nghĩa là mình biết trước một điều mà người ta thường mong được biết muộn nhất có thể.
Bờ suối lúc trăng lên
Có một hình ảnh của Banshee mà mình thích nhất. Đó là bản kể bà ngồi bên bờ suối dưới trăng, chải mái tóc dài bằng chiếc lược bạc, vừa chải vừa khóc khe khẽ, như đang nói chuyện với dòng nước.
Người đi đêm qua đó, nếu đủ khôn, sẽ đi vòng đường khác, không gọi, không hỏi, không nhìn quá lâu. Họ biết rằng ở đâu đó trong làng, sắp có một ngọn nến được thắp lên.
Ở Ireland ngày nay, nhiều người vẫn nói đùa về Banshee, nhưng nói đùa bằng giọng nhỏ. Và ở những vùng quê có gò đất cổ giữa đồng cỏ, người ta vẫn để yên những gò ấy, không cày, không đào.
Còn trong câu chuyện của mình, mỗi mùa đông, ông Seamus vẫn ngồi vá lưới bên lò than. Chỉ là từ năm ấy, hễ gió từ biển thổi vào có nhịp lên xuống như tiếng ai than, ông lại đặt lưới xuống, và ngồi im nghe cho tới khi gió tắt hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Banshee trong tiếng Ireland nghĩa là gì?
Banshee là cách viết theo tiếng Anh của cụm từ tiếng Ireland cổ nghĩa là người đàn bà của gò tiên. Gò tiên là những gò đất cổ mà dân gian tin là nơi ở của tiên tộc.
Banshee có làm hại người không?
Trong phần lớn các bản kể, Banshee không làm hại ai. Bà chỉ báo trước một cái chết bằng tiếng khóc, giống như một người khóc tang của thế giới bên kia.
Vì sao người Ireland kiêng nhặt chiếc lược rơi ngoài đường?
Dân gian kể Banshee hay chải tóc bằng một chiếc lược bạc, và chiếc lược rơi có thể là của bà. Nhặt lên là mang điều không may về nhà. Kiêng này cũng là cách dạy trẻ con đừng tuỳ tiện nhặt đồ lạ.
Tiếng khóc của Banshee có thể là âm thanh gì trong tự nhiên?
Nhiều người cho rằng đó là tiếng kêu của cáo hoặc của cú lợn vào ban đêm, nghe rất giống tiếng người gào khóc. Gió lùa qua khe đá và mái tranh cũng tạo ra những âm thanh có nhịp như tiếng than.
Vì sao con người hay tin có điềm báo trước cái chết?
Khi mất người thân, người ta thường nhớ lại và gán ý nghĩa cho những điều lạ xảy ra trước đó, còn những lần nghe tiếng lạ mà không có chuyện gì thì quên đi. Niềm tin vào điềm báo cũng giúp con người cảm thấy cái chết không đến hoàn toàn bất ngờ.
