Giữa rừng sâu nước Nga có một túp lều không đứng yên trên mặt đất, mà đứng trên hai cái chân gà khổng lồ, và nó chỉ quay mặt về phía bạn khi bạn nói đúng câu cần nói.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyện cổ Nga Vasilisa xinh đẹp, câu chuyện nổi tiếng nhất về mụ phù thuỷ Baba Yaga. Đây là truyện cổ dân gian, được các nhà sưu tầm thế kỷ mười chín ghi lại, có nhiều dị bản, mình kể theo bản được biết tới nhiều nhất.
Con búp bê của mẹ
Ngày xưa, ở một vương quốc nọ, có một người lái buôn sống với vợ và cô con gái nhỏ tên Vasilisa. Khi Vasilisa lên tám, người mẹ lâm bệnh nặng. Trước khi mất, bà gọi con lại, đưa cho cô một con búp bê nhỏ bằng gỗ.
Bà dặn: con giữ con búp bê này, đừng cho ai thấy. Khi nào gặp chuyện khó, con cho nó ăn một chút, rồi hỏi nó, nó sẽ chỉ cho con cách. Nói rồi bà hôn con lần cuối và nhắm mắt.
Người cha buồn một thời gian rồi cưới vợ mới. Bà mẹ kế mang theo hai cô con gái riêng. Cả ba ghen với Vasilisa vì cô xinh đẹp, nên giao cho cô đủ thứ việc nặng nhọc, mong cô gầy mòn xấu xí đi.
Nhưng tối nào Vasilisa cũng lén cho con búp bê ăn một mẩu bánh, kể nỗi khổ cho nó nghe. Con búp bê như sống dậy, đôi mắt sáng lên như hai ngọn đèn nhỏ. Nó bảo cô cứ đi ngủ, sáng ra mọi việc sẽ xong. Và sáng ra, mọi việc đều xong thật.
Ngọn lửa bị tắt
Một năm, người cha đi buôn xa. Bà mẹ kế dọn cả nhà tới một căn nhà sát bìa rừng lớn. Người trong vùng ai cũng biết giữa rừng ấy có túp lều của Baba Yaga, mụ phù thuỷ già, mũi dài, răng sắt, ai lạc vào nhà mụ thì khó mà trở ra.
Một tối mùa thu, bà mẹ kế giao mỗi cô gái một việc dưới ánh nến: một cô làm ren, một cô đan tất, Vasilisa kéo sợi. Rồi bà tắt hết đèn trong nhà, chỉ để lại một ngọn nến. Cô con riêng giả vờ cắt bấc, cố tình làm tắt luôn ngọn nến cuối.
Nhà tối om, không còn lửa để nhóm lại. Hai cô kia đồng thanh: phải có người đi xin lửa ở nhà Baba Yaga. Chúng còn có kim ren và que đan sáng loáng để làm tiếp, nên Vasilisa phải đi. Rồi chúng đẩy cô ra cửa.
Vasilisa đứng trong đêm, run rẩy. Cô lấy con búp bê ra, cho nó ăn, hỏi nó phải làm sao. Con búp bê bảo: đừng sợ, cứ đi, có mình ở đây thì không gì làm hại được cậu.
Ba kỵ sĩ và túp lều chân gà
Vasilisa đi suốt đêm vào rừng sâu. Gần sáng, một kỵ sĩ phi qua, toàn thân trắng, ngựa trắng, áo trắng, và trời bắt đầu hửng. Đi thêm một lúc, một kỵ sĩ toàn màu đỏ phi qua, và mặt trời mọc.
Cô đi cả ngày, tới chiều tối thì tới một khoảng rừng trống. Ở đó có túp lều của Baba Yaga, đứng trên hai cái chân gà, quanh lều là một hàng rào kỳ dị mà trên đầu các cọc có những chiếc đầu lâu, mắt phát sáng trong bóng tối. Đúng lúc ấy, một kỵ sĩ toàn màu đen phi qua, và đêm buông xuống.
Rồi rừng cây rung chuyển, gió rít. Baba Yaga về, ngồi trong một cái cối giã gạo, tay cầm chày lái như mái chèo, tay kia cầm chổi xoá dấu vết phía sau. Mụ khịt mũi, nói mụ ngửi thấy mùi người.
Vasilisa bước ra, cúi chào, nói rằng mẹ kế sai cô tới xin lửa. Baba Yaga nhìn cô từ đầu tới chân, rồi bảo: được, nhưng ngươi phải ở lại làm việc cho ta. Làm được thì ta cho lửa, không làm được thì đừng mong về.
Những việc không thể làm
Baba Yaga giao cho Vasilisa những việc không ai làm nổi trong một ngày: quét sạch sân, giặt hết quần áo, nấu cơm, rồi nhặt từng hạt ngô hỏng ra khỏi cả một đống ngô. Hôm sau lại thêm việc tách hạt anh túc ra khỏi đất.
Đêm nào, Vasilisa cũng cho con búp bê ăn và kể khổ. Con búp bê bảo cô đi ngủ đi, sáng ra mọi việc đã xong. Và sáng ra đúng là đã xong. Baba Yaga về, kiểm tra, không tìm ra lỗi nào, tức mà không nói được gì.
Tới tối thứ hai, Baba Yaga cho phép Vasilisa hỏi một câu. Cô hỏi về ba kỵ sĩ. Mụ đáp: kỵ sĩ trắng là ban ngày của ta, kỵ sĩ đỏ là mặt trời của ta, kỵ sĩ đen là đêm tối của ta. Vasilisa còn muốn hỏi về những bàn tay vô hình hầu hạ trong nhà, nhưng cô im lặng, vì con búp bê đã dặn đừng hỏi quá nhiều.
Baba Yaga gật đầu, nói đúng, biết quá nhiều thì sớm già. Rồi mụ hỏi lại: sao ngươi làm xong được những việc ấy. Vasilisa đáp: nhờ lời chúc phúc của mẹ con. Baba Yaga giật mình, nói mụ không muốn kẻ được chúc phúc ở trong nhà mình, rồi đẩy cô ra cửa.
Chiếc đầu lâu soi đường
Baba Yaga gỡ một chiếc đầu lâu mắt sáng trên hàng rào, cắm vào một cây gậy đưa cho Vasilisa, bảo đây là lửa mà mẹ kế ngươi cần. Vasilisa cầm cây gậy, đi suốt đêm về nhà, ánh sáng từ hai hốc mắt soi đường cho cô.
Về tới nơi, cả nhà mẹ kế vẫn ngồi trong bóng tối, vì từ hôm cô đi, họ nhóm lửa thế nào cũng không cháy. Vasilisa đặt chiếc đầu lâu giữa nhà. Đôi mắt ấy nhìn chằm chằm vào bà mẹ kế và hai cô con gái, không rời. Họ chạy trốn khắp nơi mà ánh nhìn vẫn theo. Tới sáng, theo truyện kể, cả ba đã không còn.
Vasilisa chôn chiếc đầu lâu xuống đất, khoá cửa nhà, vào thành sống với một bà cụ tốt bụng. Cô dệt vải, thứ vải mịn tới mức về sau được dâng lên nhà vua, và câu chuyện kết thúc theo kiểu truyện cổ: nhà vua cưới cô, người cha trở về sống cùng con gái.
Còn con búp bê nhỏ, cô giữ nó trong túi áo suốt đời. Mình nghĩ đó là chi tiết đẹp nhất truyện: giữa rừng sâu, giữa những đầu lâu và mụ phù thuỷ răng sắt, thứ bảo vệ một cô bé lại là con búp bê gỗ nhỏ xíu, mang theo lời chúc phúc của người mẹ đã mất.
Câu hỏi thường gặp
Baba Yaga là ai trong văn hoá Slav?
Baba Yaga là mụ phù thuỷ già trong truyện cổ dân gian Nga và các dân tộc Slav, sống trong túp lều chân gà giữa rừng. Mụ có lúc là kẻ đe doạ, có lúc lại giúp đỡ người tới tìm mình, tuỳ truyện.
Vì sao túp lều của Baba Yaga lại có chân gà?
Đây là chi tiết đặc trưng của truyện cổ Nga. Một số nhà nghiên cứu liên hệ hình ảnh này với những căn nhà kho nhỏ dựng trên cọc gỗ ở vùng rừng phương bắc, làm cao lên để tránh thú hoang.
Ba kỵ sĩ trắng, đỏ, đen tượng trưng cho điều gì?
Trong truyện, Baba Yaga giải thích kỵ sĩ trắng là ban ngày, kỵ sĩ đỏ là mặt trời, kỵ sĩ đen là đêm tối. Chi tiết này cho thấy mụ là một thế lực cổ xưa gắn với nhịp vận hành của tự nhiên.
Truyện Vasilisa xinh đẹp được ghi lại khi nào?
Truyện được nhà sưu tầm dân gian Nga Alexander Afanasyev đưa vào tuyển tập truyện cổ Nga xuất bản ở thế kỷ mười chín. Trước đó, truyện được kể truyền miệng qua nhiều thế hệ.
Vì sao truyện cổ châu Âu hay có mẹ kế độc ác?
Thời xưa nhiều người mẹ mất sớm vì sinh nở và bệnh tật, gia đình tái hôn là chuyện thường. Mô típ mẹ kế độc ác phản ánh nỗi lo của trẻ mồ côi trong gia đình mới, dù ngoài đời có rất nhiều mẹ kế tốt.
