Nếu một đêm nào đó ở vùng quê Bretagne bạn nghe tiếng bánh xe gỗ kẽo kẹt ngoài đường, mà nhìn ra lại không thấy ai, thì người già ở đó sẽ khuyên bạn đóng cửa sổ lại, đừng tò mò, vì đó là xe của Ankou đang đi ngang.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Ankou, nhân vật truyền thuyết của người Breton ở miền tây nước Pháp, người đánh xe đi thu hồn người sắp mất. Đây là truyền thuyết dân gian, câu chuyện người thợ rèn ở giữa tập là truyện hư cấu mình dựng theo mô típ quen thuộc của các bản kể Breton.
Người cuối cùng của năm
Bretagne là bán đảo ở mũi tây bắc nước Pháp, nhô ra biển Đại Tây Dương, có ngôn ngữ riêng và kho truyện dân gian rất dày. Trong kho truyện ấy, nhân vật được nhắc nhiều nhất có lẽ là Ankou. Người Breton không coi Ankou là cái chết, mà là người phục vụ cái chết, người làm cái việc đưa hồn đi.
Điều đặc biệt nhất của truyền thuyết này là cách Ankou được chọn. Theo dân gian, người cuối cùng qua đời trong năm ở mỗi giáo xứ sẽ trở thành Ankou của giáo xứ ấy trong suốt năm sau. Ankou không phải một kẻ duy nhất từ muôn đời, mà là một chức việc được truyền tay nhau.
Vì thế, ở một số làng, người ta nói rằng Ankou mang dáng dấp của một người quen. Một ông lão đánh cá mất vào đêm giao thừa có thể thành người cầm cương cả năm tiếp theo. Chi tiết ấy làm truyền thuyết vừa đáng sợ vừa gần gũi, như thể cái chết cũng là việc của người trong làng.
Cũng theo dân gian, người mất vào những ngày cuối năm thường được người làng thương hơn, vì họ phải làm một công việc nặng nhọc.
Dáng người cao gầy và chiếc xe
Các bản kể Breton tả Ankou khá giống nhau. Đó là một người đàn ông rất cao, rất gầy, đội chiếc mũ rộng vành che khuất mặt, tóc dài trắng xoã xuống vai.
Ankou cầm một lưỡi hái, nhưng lưỡi hái của Ankou có điểm khác: lưỡi được lắp quay ra ngoài, không quay vào trong như lưỡi hái gặt lúa. Dân gian giải thích rằng Ankou không cắt về phía mình, mà đẩy ra phía trước, như mở đường.
Ankou không đi bộ. Ankou đánh một chiếc xe gỗ cũ, kéo bởi một con ngựa gầy. Hai bên xe có hai người phụ việc đi theo, một người dắt ngựa, một người mở cổng các trang trại và nhấc hồn người mất lên xe. Tiếng trục bánh xe khô dầu kêu kẽo kẹt trong đêm là dấu hiệu nhận biết Ankou.
Truyện kể rằng ai nghe thấy tiếng xe đó gần nhà mình thì nên hiểu là có người sắp đi xa trong làng. Ai lỡ nhìn thấy Ankou thì sẽ không nói ra với ai, vì người Breton tin rằng nói về Ankou là kéo Ankou tới gần thêm một bước.
Đêm người thợ rèn sửa xe
Giờ mình kể một truyện hư cấu. Ở một làng nhỏ ven biển, có người thợ rèn tên Yann, nổi tiếng làm việc khuya. Một đêm cuối tháng mười một, gió từ biển thổi rít, anh đang gõ nốt chiếc móng ngựa thì nghe tiếng xe kẽo kẹt dừng ngay trước lò rèn.
Anh bước ra. Một ông già cao lênh khênh, mũ rộng vành sụp xuống mắt, đứng cạnh chiếc xe gỗ. Ông nói giọng khàn, bảo rằng trục xe bị lỏng chốt, nhờ anh đóng lại cái chốt mới, ông phải đi tiếp trước khi gà gáy. Yann thấy lạ, nhưng vẫn làm.
Trong lúc anh cúi xuống gầm xe, ông già đứng im, không động đậy, không thở ra hơi trắng như người thường trong đêm lạnh. Con ngựa cũng thế. Yann đóng chốt xong, ông già cảm ơn, đưa anh một đồng xu cũ, rồi xe lại kẽo kẹt đi về phía cuối làng, nơi có ngôi nhà của bà lão bán sữa đã ốm nằm từ đầu thu.
Sáng hôm sau, cả làng nghe tin bà lão bán sữa đã ra đi trong đêm, êm như ngủ. Yann ngồi bên lò rèn lạnh, xoay đồng xu cũ trong tay, không nói với ai. Từ đó, mỗi khi nghe tiếng xe kẽo kẹt trong đêm, anh không bước ra nữa. Anh chỉ thắp thêm một ngọn đèn, đặt lên bậu cửa sổ.
Nhà thờ, nghĩa trang và những bức tượng
Ankou có mặt ở khắp Bretagne, không chỉ trong lời kể. Ở nhiều nhà thờ cổ của vùng, người ta khắc hình Ankou trên tường đá, thường là một bộ xương cầm lưỡi hái hoặc cầm mũi tên. Có nơi tượng Ankou đứng ngay trong nhà thờ, nhìn xuống các hàng ghế như một lời nhắc nhở.
Hình ảnh ấy không nhằm doạ người ta, mà nhắc rằng ai rồi cũng đi qua cánh cửa đó, nên hãy sống cho tử tế. Văn hoá Breton có thái độ với cái chết rất đặc biệt: gần gũi, thẳng thắn, không né tránh. Nghĩa trang thường nằm ngay giữa làng, cạnh nhà thờ, nơi người sống đi qua mỗi ngày.
Cuối thế kỷ mười chín, nhà văn Anatole Le Braz đã đi khắp Bretagne, ghi lại hàng trăm câu chuyện của người dân về Ankou và những điềm báo cái chết. Cuốn sách của ông về truyền thuyết cái chết ở xứ Breton là nguồn chính để người đời sau biết về Ankou.
Nhờ những bản ghi ấy, ta biết rằng với người Breton xưa, Ankou không phải quái vật. Ankou là người làm một công việc buồn nhưng cần thiết, như người lái đò đưa khách qua sông.
Tiếng kẽo kẹt và nỗi sợ được báo trước
Truyền thuyết Ankou thuộc nhóm truyện về điềm báo cái chết, một nhóm rất phổ biến ở châu Âu. Banshee ở Ireland hay Black Shuck ở nước Anh cũng thuộc nhóm này. Tất cả đều trả lời một mong muốn của con người: được biết trước.
Ở những làng chài như Bretagne, cái chết thường đến bất ngờ, trên biển, trong bão. Một hình ảnh như Ankou giúp người ta có cách nói về cái chết, có chỗ để đặt nỗi lo.
Còn tiếng bánh xe kẽo kẹt trong đêm thì rất dễ hiểu. Làng quê xưa có xe bò, xe ngựa đi muộn, trục gỗ khô dầu kêu to trong không gian yên tĩnh. Nghe tiếng ấy giữa đêm, khi trong làng có người ốm nặng, trí tưởng tượng làm phần còn lại.
Mình thích nhất ý tưởng người cuối cùng của năm cầm cương thay. Nó biến cái chết thành một vòng luân phiên của cộng đồng, ai cũng có thể đến lượt làm người dẫn đường cho người khác. Một truyền thuyết đáng sợ, nhưng trong đó có rất nhiều sự tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Ankou có phải là thần chết không?
Theo truyền thuyết Breton, Ankou không phải chính cái chết mà là người phục vụ cái chết, làm nhiệm vụ thu hồn và chở đi. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải giáo lý tôn giáo.
Vì sao người cuối cùng mất trong năm lại thành Ankou?
Đây là chi tiết đặc trưng của dân gian Breton. Nó cho thấy cách người xưa hình dung cái chết như một công việc được luân phiên trong cộng đồng, không phải một thế lực xa lạ.
Ai đã ghi lại truyền thuyết Ankou?
Nhà văn Anatole Le Braz cuối thế kỷ mười chín đã sưu tầm rất nhiều câu chuyện về Ankou và điềm báo cái chết ở Bretagne. Các tác phẩm của ông là nguồn quan trọng về truyền thuyết này.
Vì sao tiếng động lạ ban đêm làm ta sợ hơn ban ngày?
Ban đêm mắt nhìn kém nên não dựa nhiều vào tai, và khi không biết nguồn âm thanh, não có xu hướng nghĩ tới khả năng nguy hiểm trước. Đó là phản xạ giúp con người xưa sống sót.
Truyền thuyết điềm báo cái chết có ở Việt Nam không?
Có. Dân gian nhiều nơi ở Việt Nam cũng có những điều kiêng như tiếng chim kêu đêm hay tiếng chó tru được coi là điềm. Đây là cách người xưa diễn đạt nỗi lo, không phải dấu hiệu có thật.
