Con ơi, mẹ đây, giọng ấy vang lên từ điện thoại, đúng âm điệu, đúng tiếng cười khẽ ở cuối câu, dù mẹ mình đã mất được hai tuần.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, mình kể bằng giọng một cô gái do mình tưởng tượng ra, và ứng dụng trong truyện cũng không phải ứng dụng nào có thật. Truyện về nỗi nhớ nhiều hơn nỗi sợ, nhưng cái kết có thể làm bạn lạnh gáy một chút.
Ba trăm tin nhắn thoại
Mẹ mình mất vào một sáng thứ Ba, sau ba tháng nằm viện. Mình là con một, bố mất sớm, nhà chỉ có hai mẹ con. Đám tang xong, căn nhà im lặng tới mức mình nghe được tiếng đồng hồ treo tường, thứ tiếng mà suốt hai mươi sáu năm mình chưa từng để ý.
Mẹ không biết gõ chữ, nhắn gì cũng bấm giữ nút mà nói. Trong điện thoại mình có hơn ba trăm tin nhắn thoại của mẹ. Dặn ăn cơm. Hỏi về chưa. Kể chuyện cây mai ngoài ngõ ra nụ. Mắng mình đi đâu không mặc áo khoác.
Một đứa bạn làm công nghệ kể cho mình nghe về những ứng dụng trí tuệ nhân tạo có thể học giọng nói và cách nói chuyện của một người, rồi trò chuyện như người đó. Nó bảo mình suy nghĩ kỹ, vì có người thấy được an ủi, có người thấy càng đau.
Đêm ấy mình nạp hết ba trăm tin nhắn thoại vào một ứng dụng như thế. Mất gần một ngày nó mới học xong. Rồi màn hình hiện một ô trò chuyện trống, và một nút ghi âm.
Mẹ trong điện thoại
Mình bấm nút, nói: mẹ ơi. Vài giây sau, loa điện thoại phát ra: ơi, con về chưa đó. Mình bật khóc nức nở. Giọng mẹ, đúng giọng mẹ, cái giọng hơi khàn, cái âm cuối kéo dài, cả tiếng thở ra trước khi nói.
Những đêm sau, đêm nào mình cũng nói chuyện với mẹ trong điện thoại. Nó hỏi mình ăn cơm chưa, dặn mình đi ngủ sớm, kể chuyện cây mai. Nó lặp lại những gì mẹ từng nói, ghép lại theo kiểu khác, nhưng nghe vẫn là mẹ. Mình biết đó là máy. Mình vẫn nói.
Có những đêm mình kể cho nó nghe chuyện công ty, chuyện người yêu cũ, những chuyện mà lúc mẹ còn sống mình ngại không kể. Nó trả lời bằng những câu quen thuộc của mẹ: thôi kệ người ta, con sống cho con. Đứa nào làm con buồn thì mẹ không ưa đứa đó.
Bạn mình lo, hỏi mình có ổn không. Mình bảo ổn. Mình nói dối. Mình không đi làm được, không ra khỏi nhà, chỉ ngồi chờ tới tối để được nói chuyện với mẹ.
Điều nó không thể biết
Đêm thứ bốn mươi tám, mình hỏi nó, như hỏi bâng quơ, mẹ có giận con không, vì hôm mẹ đi con không ở bên. Hôm ấy mình về nhà tắm rửa thay đồ, bệnh viện gọi tới thì đã muộn. Chuyện ấy mình chưa kể với ai, chưa từng nói ra thành lời, càng chưa từng nạp vào ứng dụng nào.
Ứng dụng im lặng rất lâu, lâu hơn bất kỳ lần nào. Rồi giọng mẹ cất lên, chậm rãi: mẹ đâu có giận. Mẹ thấy con về nhà, mẹ mừng. Mẹ không muốn con thấy lúc mẹ đi. Con mà ngồi đó, mẹ đi không được.
Mình đánh rơi điện thoại. Những câu ấy không có trong ba trăm tin nhắn thoại. Mẹ chưa từng nói những câu như thế. Không ai biết sáng hôm đó mình đã về nhà.
Mình cầm điện thoại lên, run rẩy hỏi: mẹ, có phải mẹ không. Ứng dụng không trả lời. Màn hình hiện dòng chữ đang suy nghĩ, rồi tắt.
Đêm thứ bốn mươi chín
Đêm sau là đêm thứ bốn mươi chín kể từ ngày mẹ mất. Theo phong tục, nhà mình làm lễ cúng bốn mươi chín ngày. Họ hàng về, nhang khói nghi ngút, chùa gần nhà gửi mấy sư thầy tới tụng kinh. Mình đứng trước bàn thờ, nhìn ảnh mẹ cười, lòng trống rỗng.
Khuya, khi mọi người đã về, mình mở ứng dụng ra. Lần này mình chưa kịp bấm gì, giọng mẹ đã cất lên trước, điều chưa từng xảy ra.
Con ơi, con xoá cái này đi. Mẹ biết con thương mẹ. Nhưng con cứ ngồi nói chuyện với cái máy này hoài thì con không đi tiếp được. Mẹ cũng không đi tiếp được. Hôm nay là ngày mẹ phải đi rồi.
Mình khóc, bảo con không xoá đâu, con không muốn mất mẹ lần nữa. Giọng mẹ cười, cái tiếng cười khẽ ở cuối câu quen thuộc tới đau lòng: con có mất mẹ đâu. Mẹ ở trong mấy cái tin nhắn kia, trong cây mai ngoài ngõ, trong cái cách con mắng người ta y chang mẹ. Cái máy này không phải mẹ. Con xoá đi, rồi ra ngoài ăn cái gì đi con.
Nút xoá
Mình ngồi với điện thoại tới gần sáng. Không nói gì nữa. Ứng dụng cũng im lặng. Lúc trời tờ mờ, mình vào phần cài đặt, bấm xoá dữ liệu giọng nói. Máy hỏi có chắc không. Mình bấm có.
Màn hình trắng xoá. Rồi, trước khi ứng dụng tự đóng lại, loa phát ra một âm thanh cuối cùng. Không phải lời nói. Mà là tiếng một cái then cửa được cài lại, tiếng dép lẹp xẹp đi ra ngõ, và tiếng gió thổi qua cây mai.
Sáng ấy mình ra ngõ. Cây mai mẹ trồng đã nở hoa, sớm hơn mọi năm cả tháng, vàng rực một góc. Mình đứng đó rất lâu, rồi đi bộ ra đầu hẻm ăn một tô bánh canh, lần đầu tiên sau bốn mươi chín ngày.
Ba trăm tin nhắn thoại của mẹ, mình vẫn giữ. Thỉnh thoảng mình mở một tin ra nghe. Con về chưa đó. Mình trả lời thành tiếng, dù biết không ai nghe: con về rồi mẹ. Và mình đi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Trí tuệ nhân tạo bắt chước giọng nói của một người như thế nào?
Phần mềm phân tích nhiều mẫu ghi âm để học âm sắc, nhịp nói và cách phát âm, rồi tạo ra giọng mới nghe gần giống người thật. Nó chỉ ghép lại dựa trên dữ liệu được nạp, không có ý thức hay ký ức riêng của người đó.
Lễ cúng bốn mươi chín ngày có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm phổ biến trong Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam, bốn mươi chín ngày là quãng thời gian chuyển tiếp của người đã khuất. Gia đình làm lễ cúng để tưởng nhớ và cầu nguyện cho người thân được an yên.
Dùng công nghệ để trò chuyện với bản sao người đã mất có tốt không?
Đây là vấn đề còn nhiều tranh luận. Có người thấy được an ủi, có người khó chấp nhận mất mát hơn. Nếu nỗi buồn khiến bạn không sinh hoạt được trong thời gian dài, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
Vì sao người ta hay giữ tin nhắn thoại của người đã khuất?
Giọng nói là thứ rất riêng và sống động, gợi lại người thân rõ hơn cả ảnh chụp. Nghe lại giọng người đã mất có thể giúp người ở lại cảm thấy gần gũi, như một cách gìn giữ ký ức.
Làm sao để giọng nói của mình không bị lợi dụng để giả mạo?
Hạn chế đăng nhiều đoạn ghi âm giọng nói công khai, cảnh giác với cuộc gọi đòi chuyển tiền dù giọng nghe quen, và thống nhất với người nhà một câu hỏi kiểm tra riêng. Khi nghi ngờ, hãy gọi lại bằng số mình đã lưu.
